Mehmet Yardımcı*

Zile’de Yatırlar ve Ziyaret Yerleri ile İlgili İnanışlar Uygulamalar, Menkıbeler

Zile, Asur Krallığı’nın başkenti Ninova Melikesi Semiramis tarafından kurulmuş dörtbin yıllık bir tarihe sahip Anadolu’nun en eski yerleşim yerlerinden biridir.

Çok eski devirlerde Hıristiyanlığın çıkışına kadar devam eden Anaitis mezhebi** mensuplarının ziyaret yeri olan Zile, üzerinde pek çok uygarlıkları barındırmış bir ilçe olup mistik kaynaklı düşüncenin yoğunluğunu her dönemde hissettirmiştir.

Erenler yurdu, evliyalar ocağı olan Anadolu’nun her yerinde olduğu gibi Zile’de de pek çok sayıda evliya ve ziyaret yeri bulunmaktadır. Bunlarla ilgili birçok menkıbe anlatılmakta, bu yatırların her birinin bir derde deva olduğuna yöre halkınca yürekten inanılmaktadır.

Tespitlerimize göre halen 21 tanesi ilçe merkezinde, 67 tanesi köylerinde olmak üzere toplam 88 yatır ve ziyaret yeri bulunmaktadır.

18. yüzyıl sonlarında Zileli Âşık Seyit Derviş tarafından söylenen edebiyatımızdaki tek yatırlar destanı, l5 tanesinin adı zikredilerek bu ilçedeki yatır ve ziyaret yerleri için söylenmiştir.

A. Zile’de Bulunan Yatırlar

1) Zile’de Bulunan Yatır ve Ziyaret Yerlerinin Adları ve Bulundukları Yerler

1. Abdal Musa: Emirören Köyü
2. Ağbaba: Zile Merkez
3. Ahi Evran: Zile Merkez
4. Ali Hoca: Ali Hoca Köyü
5. Ali Pınarı: Karşıyaka Köyü
6. Analı Kızlı: Elik Tekkesi Köyü
7. Arap Dede: Alıçözü Köyü
8. Arap Dede: Zile Merkez (Atalar Cad.)
9. Arap Dede: Zile Merkez (Elbaşoğlu camii avlusu)
10. Ardıçlı Dede: Yeni Dağıçi Köyü
11. Aslan Dede: Zile Merkez
12. Ay Kadın : Kızılca Köyü
13. Ayan Dede: Zile Merkez
14. Balıklı: Korucuk Köyü
15. Beyazıt-ı Bestani: Zile Merkez
16. Bircivan: İmirdolu Köyü
17. Coştu Baba: İmirdolu Köyü
18. Coşkun Dede: Zile Merkez
19. Çal Dede: Alıçözü Köyü
20. Çamlı Dede: Alıçözü Köyü
21. Çamlık: Alayurt Köyü
22. Çatalarmut: İmirdolu Köyü
23. Çatalçeşme: Eliktekke Köyü
24. Çeltek Baba: Çeltek Köyü
25. Çırçır Baba: Sofular Köyü
26. Davunlu Dede: Zile Merkez
27. Deveci: Güzelbeyli Bucağı
28. Dikmen : Yayla Yolu Köyü
29. Dilek mağarası: Karakuzu Köyü
30. Dol Dede: Kızılca Köyü
31. Ellez Dede: Ayvalı Köyü
32. Ellez Dede: Hacılar Köyü
33. Elik Tekkesi: Eliktekke Köyü
34. Fındıklı: Üçkaya Köyü
35. Gürz Baba: Şıh Köyü
36. Hamur Kesen: Akgüller Köyü
37. Hıdır Dede: Kurşunlu Köyü
38. Hoca Beden : Alibağı Köyü
39. Hoca Beden: Çakırcalı Köyü
40. Hû Dede: Karakuzu Köyü
41. Huy Kesen: Zile Merkez
42. Hüseyin Gazi: Zile Merkez
43. İmam Melikiddin: Zile Merkez
44. İsmail Dede: Zile Merkez
45. Kaba Ardıç: Yücepınar Köyü
46. Kaba Pelit: Güzelbeyli Bucağı
47. Kabak Dede: Taşkıran Köyü
48. Kambur Dede: Yalınyazı Köyü
49. Karaşeyh: Şıh Köyü
50. Karaşeyh: Karaşeyh Köyü
51. Kaygusuz Abdal: Akgüllür Köyü
52. Kemerkaya: Turgutalp Köyü
53. Kırklar: Kuruçay Köyü
54. Koca Kayser: Zile Merkez
55. Kuduz Hoca: Emirören Köyü
56. Küçük Çeltek: Büyük Karayün Köyü
57. Küçük Çeltek: Yalınyazı Köyü
58. Mahmut Dede: Güzelbeyli Bucağı
59. Melik Gazi: Güzelbeyli Bucağı
60. Örümcekli Dede: Zile Merkez
61. Ömer Dede: Zile Merkez
62. Pervane Baba: Yıldıztepe Bucağı
63. Pevri Baba: Çapak Köyü
64. Saka Dede: Yalınyazı Köyü
65. Sarda: Üçkaya Köyü
66. Sarıtaş: Zile Merkez
67. Sarılık Suyu: Acıpınar Köyü
68. Sarılık Suyu: Akkılıç Köyü
69. Sarılık Suyu: Emirören
70. Süt Ali Baba: Zile Merkez
71. Şeyh Ahmet: Kepez Köyü
72. Şeyh Ali Baba: Zile Merkez
73. Şeyh Ali Baba: Akçakeçili Köyü
74. Şeyh Ethem Çelebi : Zile Merkez
75. Şeyh Helvalı Dede : Zile Merkez
76. Şeyh Kâru Baba: Zile Merkez
77. Şeyh Nusrettin: Şeyh Nusrettin Köyü
78. Şeyh Sal Sal: Boldacı Köyü
79. Şıh Ali Baba: Akçakeçili Köyü
80. Şıheylik: Yeşilce Köyü
81. Tekke: Boldacı Köyü
82. Yağmur Dede: Karabalçık Köyü
83. Yedi Mezar: Boldacı Köyü
84. Yeşil Kanat: Ali Hoca Köyü
85. Yılanlı Dede: Çapak Köyü
86. Yukarı Pınar: Kireçli Köyü
87. Zeynel Abidin: Elikketke Köyü
88. Zeyve Dede: Alibağı Köyü

B. Ziyaret Nedenleri

1. Çocuğu Olmayanların Ziyaret Ettikleri Yatır ve Ziyaret Yerleri

1.1 Abdal Musa

Emir veren köyünde olup yörede Emirören adı ile de anılan bu ziyaret yeri çeşitli dilekler için ziyaret edilir.

Bu ziyaret yeri aynı zamanda çocuğu olmayanların ziyaret ettikleri ve çeşmesindeki sudan çocuğu olmayan kadını yıkayıp dilek dilettikleri yerdir.

Burayı ziyaret edip çocuk sahibi olan çocuğu ile gelip adak kurbanını keser.

1.2 Hüseyin Gazi

Zile’nin güneybatısında yüksekçe bir tepenin üzerinde bulunmaktadır. Genellikle çocuğu olmayan kadınlar ve evlenemeyen kızlar ziyaret eder. Adakta bulunurlar. Ziyarete aralıksız yedi perşembe gidildiğinde dileklerin kabul olacağına inanılır.

Hüseyin Gazi ile ilgili anlatılan bir efsane şu şekildedir:

Hüseyin Gazi tepesinin altındaki köyde Güllü isimli güzel bir kız varmış. Babası öldüğünden anası köylük yerde yalnızlık zor olduğu için köyünden yoksul bir adamla evlenmiş. Güllü, anası, üvey babası yoksulluk içinde yaşayıp giderlerken komşu köyden Güllü’ye dünürcüler gelmiş. Güllü komşu köye gelin gitmiş. Güllü’nün bir yıl sonra bir bebeği dünyaya gelmiş. Fakat kocası ince hastalığa tutulup birden ölüvermiş. Çaresiz kalan Güllü bebeği ile anasının evine dönmüş.

Üvey baba geçim darlığı çeken, kötü kalpli bir kişiymiş. Güllü’yü eve almak istememiş.

Anası “Güllü’mü eve koymazsan ev benim değil mi, Güllü’mün yerine sen çekip gidersin” demiş. Üvey baba istemeye istemeye Güllü ve bebeğini eve almış. Birlikte yaşayıp giderken bebek hastalanmış.

Güllü bebeği bir hekime götürmesi için üvey babasına yalvarmış, ikna edememiş. Anasının da yalvarmaları fayda etmemiş. Bebeğin sancıdan kıvranışları ve sabahlara kadar ağlayışları, kadınların yalvarışları karşısında adam: “Ben sizin karnınızı doyuramıyorum. Hangi para ile bebeği doktora götüreceğim. Yalnız, Hüseyin Gazi tepesinde kıraç bir tarlam var. Yıllardır tepe olduğu için ekmiyordum. Git o tarlayı kaz. Mercimek ek. Çıkan mercimeği pazara götürüp sat. Parasına da bebeği doktora götür, ilaç al.” demiş.

Çaresiz kalan Güllü, sabah ezanında kalkıp, çocuğu sırtına sarıp, kazmayı eline alıp doğru Hüseyin Gazi tepesi’nin yolunu tutmuş.

Hüseyin Gazi yatırının başında bulunan ardıç ağacına bir salıncak kurup bebeği yatırmış. Günlerce o tepeye çıkıp yatırın yanındaki tarlayı kazmış. Devamlı Hüseyin Gazi türbesi önünde diz çöküp Tanrı’ya yalvarmış. “Tanrım bana güç ver” diye gözyaşı dökmüş.

Tarlayı kazıp mercimekleri ekmiş. İki ayda mercimekler olgunlaşıp yolunacak hale gelmiş. Hastalığı gittikçe ilerleyen bebeği ile yine tepeye çıkmış, bebeyi yatırıp duasını yaptıktan sonra mercimekleri yolmaya başlamış. Çalışırken göğsünde bir sızı hissetmiş hemen bebeğine koşmuş, bakmış ki bebek ölmüş. O an öyle bir ah edip ağlamış ki sanki yer gök inlemiş.

Bu sırada yatırdan bir ses duyulmuş. “Mercimeğin taş ola, mercimeğin taş ola!” diye. Tarladaki bütün mercimekler tıpkı yeşil mercimek şeklinde birer taşa dönüşmüş ve tarlanın üzerini mercimek taşı kaplamış.

Şimdi bu ziyarete gidenler o tarlayı mercimek büyüklüğünde taşlarla kaplı olarak görürler. Hüseyin Gazi’nin hemen yanı başında bulunan iki mezardan birinin Güllü’nün diğerinin de bebeğinin mezarları olduğu söylenir.

Ziyarete giden ve çocuk sahibi olmak isteyen kadınlarbu tarladan yedi tane mercimek taşı alıp yastığının altına bırakırlar. Yedi gün sonra bu taşları tarlaya serperek çocuk için dilek dilerler. Çocukları olunca da kurban keserler.

1.3 Hoca Beden

Alibağ Köyünde olup çocuğu olmayanlar ziyarete giderler. Kurban kesip, başındaki ağaca çaput bağlayıp dilekte bulunurlar. Çocuğu olunca da çocukla birlikte gelip kurban keserler. Başındaki yaşlı pelit ağacı saygı nedeniyle kesinlikle kesilmez.

1.4 Kemerkaya

Turgutalp köyünde bulunan Kemerkaya denilen ziyaret yeri yurdun çeşitli yörelerinden çocuğu olmayanların geldikleri bir yer olup burayı ziyaret eden kadının çocuğu olacağına inanılır.

1.5 Pevri Baba

Çapak köyündeki bu ziyaret yeri çevre köylerdeki çocuğu olmayan ailelerin ziyaret yeri olup dilekleri yerine gelip çocuk sahibi olanlar çocukla birlikte gelip kurban keserler.

1.6 Yılanlı

Çapak köyünde bilinan Yılanlı adındaki ziyaret yeri de çocuk sahibi olak

isteyenlerin gittikleri ziyaret yerlerindendir.

2. Karamsarlığa ve Ruhi Bunalıma Düşünlerin Ziyaret Ettikleri Yatırlar ve Uygulamalar

2.1 Çeltek Baba

Ruhi bunalıma düşenlerin, akıl hastalarının götürüldüğü bir ve felç geçirenlerin ziyaret yeridir. 13. yüzyılda Ahmed Yesevî ocağından gelip buraları kendisine yurt tutan Şeyh Mahmut Emircidoğan buraya yerleşip Çeltek Baba adı ile yörede ün salmış, tekke ve zaviye kurmuştur. Köyün adı da bu zattan gelmektedir.

Ziyaret kapalı bir mekân olup Çilehane denilen binanın içinde bulunan üç metre boyunda ve 60 santim çapındaki korint başlıklı bir sütuna akli dengesini yitirenler sıkıca bağlanır ve sabaha kadar orada bırakılır. İplerinden kurtulan hastanın iyileşeceğine inanılır.

Anlatılan bir menkıbeye göre eskiden Çeltek köyünün olduğu yerde gayrimüslimler oturmakta imiş. Dini liderleri kendi dini inançlarına göre elindeki kitaba bakarak “Buraya birisi gelecek. Bizi buradan uzaklaştıracak” dermiş.

Bir gün bu dini lider köyün üstündeki tepeden etrafı seyrediyormuş. Birden gözüne tepenin etrafındaki düzlükte bir adam ilişmiş. Hemen bekçilerden birisini kim olduğunu ve ne yaptığını öğrenmesi için göndermiş.

Bekçi yanına yaklaştığında bu kişinin elindeki asasını yere vurup vurduğu yerden su çıkardığını görünce şaşırıp koşarak dini liderlerine varmış.

Gördüklerini anlatınca liderleri “Bize buralardan gitmek gözüküyor” deyip etrafındakilerle oradan göç etmiş.

Adı Şeyh Mahmut Emircidoğan olan bu kişinin geldiğinde yörede su çok azmış. Asasını vurduğunda suyun çıktığı yere Hacetpınarı denmiş. İnsanlar bu sudan şifa arar olmuşlar. Ruhi bunalıma girenlerle felç geçirenler burayı ziyaret edip hastalıklarından kurtulmak için adaklar adarlar.

Çeltek Baba ile ilgili anlatılan rivayetlerin biri de şu şekildedir:

Şeyh Mahmut Emirci Doğan elinde bir doğan kuşu ve bir keklik olduğu halde dolaşırken, devrin büyüklerinden birinin oğlunun ayağındaki rahatsızlığı tedavi ettirmek üzere geldiklerinde, kendilerine sormuşlar. Şeyh Mahmut Emirci Doğan da yine kendisinden bahisle “Evet köyde” demiş. Yolcular köye doğru yürümüşler, köyün içine geldiklerinde Şeyh Mahmut Emirci Doğan kendilerini karşılamış. Gerekli bakım ve tedavi yapılmış. Çocuk şifa bulunca mukabilinde de ne istersin diye sormuşlar. O da “Şu doğanımın uçup dolaştığı yerlerin öşürünü bana vakfedin.” demiş. ve kendisine 17 köyün öşürü vakfedilmiş.

Devrinin büyük bir tıp alimi olan Çeltek Baba’nın bugün Çilehane denilen çalışma yeri ile medresesi mevcuttur.

2.2 Abdal Musa

Emirören köyünde bulunan ve Emirveren adı ile de bilinen Abdal Musa türbesi karamsarlığa kapılan, ruhi bunalımlara düşen kimselerin şifa umdukları, ziyaret sonrası rahatlığa ve huzura kavuştukları ziyaret yerlerinden biridir.

Çocuğu olmayanların, ruhi bunalıma düşenlerin, çeşitli niyetlerin yerine gelmesi için gidilen çok amaçlı ziyaret yerlerinden biridir.

2.3 Pervane Baba

Yıldıztepe bucağında bulunan Pervane Baba türbesi karamsarlığa ve ruhi bunalıma düşen, özellikle korku hastalığına kapılanların ziyaret ettikleri yatırlardandır.

Rahatsızlıklarından kurtulanlar daha sonra tekrar gelip yatır başında kurban kesip adaklarını yerine getirirler.

2.4 Şıheylik

Zile’nin Yeşilce köyünde bulunmaktadır. Köyün resmi adı Yeşilce olmasına rağmen yörede köy Şıheylik adı ile anılır.

Malazgirt zaferinden sonra Oğuz boylarından 12 çadırlık bir Türkmen kafilesinin köye geldiği, Anadolu’nun manevi mimarlarından Horasan erlerinden yedi kardeşin en büyüğü olan Şeyh Mehmet Efendi’nin buraya gelerek yerleştiği rivayet edilmektedir.

Bu Şeyh Mehmet icazetini almak için Amasya’daki şeyhe gitmiş. İcazet veren şeyh “Gel bakalım Mehmet ne kerametin var göster” demiş.

Şeyh Mehmet binanın direğini tutup sallamış. Direkle beraber bütün bina sallanınca Amasya’daki şeyh Mehmet Efendi’ye “Tamam Şeyh’im tamam iyilik bulasın.” demiş.

Bugün, ruhi bunalıma düşenlerin, işlerinin daha iyi, rahat ve düzenli gitmesini isteyenlerin ziyaret yeri olan Şıheylik’e gidenlerin iyilik ve dertlerine şifa bulduklarına inanılır.

3. Yağmur Duası Nedeniyle Ziyaret Edilen Yatırlar ve Ziyaret Yerleri

3.1 Ellez Dede

Hacılar köyünde bulunan bu ziyaret yerine kurak mevsimlerde yağmur duası için topluca gidilir.

Yağmur duası sırasında ziyaret yerinde bulunan taşın ıslatılması ile yağmur yağacağına inanılır.

3.2 Hû Dede

Karakuzu köyünde yüksek bir yerde bulunan Hû Dede’ye yağmur duası için topluca gidilir.

Evliyanın bir sancağı bulunmaktadır.

Bu sancak yağmur duasına çıkıldığında su içerisine bırakılır. Şayet sancak suda kendiliğinden açılırsa yağmur yağacağına inanılır.

3.3 Kırklar

Kuruçay köyünde bulunan Kırklar’a da yağmur duası için topluca gidilmektedir.

Kırklar çok iri ve yaşlı kavakların bulunduğu bir meydandır.

Menkıbeye göre bir gelin gece vakti karanlıkta bu alandan geçerken selvi kavakların Tanrı’ya secde ettiğini görür. Gördüklerini köylüye anlatır fakat inandıramaz.

Ertesi gece yine kavakları bekler, selvi kavaklar secde için eğildiğinde en uzun kavağın dalının ucuna yazmasını bağlar. Köylülere durumu anlatır. Köylüler gelinin yazmasının insanın bir türlü çıkamayacağı en uzun kavağın ucunda bağlı olduğunu görünce inanırlar.

O günden sonra bu yerin kutsallığına inanılıp kurak mevsimlerde yağmur duası için ziyaret yerine çevrilmiştir

3.4 Ardıçlı Dede

Yenidağıçi köyünde bulunup kurak mevsimlerde yağmur duası için gidilen ziyaret yerlerindendir.

3.5 Kaba Ardıç

Yücepınar köyünde bulunan Kaba Ardıç ziyareti yağmur duası için gidilen ziyaret yerlerinden olup burada bulunan iri ardıç ağacının kutsallığına inanılır.

Menkıbeye göre Hz. Ali buralara kadar gelip bu iri ardıç ağacının gölgesinde dinlenmiştir. Bu nedenle kutsal sayılıp çeşitli dilekler için de ziyaret edilmektedir.

3.6 Şeyh Ali Baba

Yağmur duası için topluca gidilen yerlerden biri de Akçekeçili köyünde bulunan Şeyh Ali Baba türbesidir.

4. Sarılık Hastalığı İçin Gidilen ve Suyundan Yararlanılan Ziyaret Yerleri

4.1 Acıpınar Sarılık Suyu

Acıpınar köyünde bulunan ve sarılık suyu denilen çeşme suyunun sarılık hastalığına iyi geldiği söylenmekte olup hastalar suyun başında yıkanır. Daha sonra da buradan alınan su günlerce içirilir. Bu yolla hastaların şifa bulduklarına inanılır.

4.2 Akkılıç Sarılık Suyu

Akkılıç köyünün batısında çok eski çağlardan kaldığı sanılan kale harabeleri yakınında bulunan su kaynağının sarılık hastalığına iyi geldiği söylenmekte olup, birçok sarılık hastasının bu su kaynağından şifa bulduğu anlatılmaktadır.

4.3 Emir Veren Sarılık Suyu

Emir Veren köyünde bulunan bu sarılık suyu da Zile merkez ve çevre köylerinde sarılık hastalığına yakalananların sıkça gittikleri ziyaret yerlerindendir.

Eski bir kale kalıntısı dibindeki sarılık suyu çeşmesinin başında hastalar yıkanıp sonra da evlerine götürdükleri suyu içerek şifa bulduklarına inanılır.

5. Çeşitli Dilekler İçin Gidilen Yatır ve Ziyaret Yerleri

5.1 Ay Kadın

Çeşitli dilekler için gidilen Kızılca köyündeki Ay Kadın türbesinin yanı başında bulunan çeşme suyunda yıkanan ve bu suyu götürüp bir süre içen kimselerin mide rahatsızlıklarından kurtulacaklarına inanılır.

5.2 Balıklı

Yörede çeşitli dilekler yanında özellikle askere giden gençlerin askere gitmeden ziyaret ettikleri ve asker dönüşü ziyaretlerini tazeledikleri bir ziyaret yeri olarak bilinir.

Anlatılan menkıbeye göre eskiden bu evliyanın yanında bir havuz varmış. Bu havuzda beyaz, gümüş renkli balıklar yaşarmış. Bu evliyaya da bu yüzden Balıklı denmiş.

Savaş yıllarında bu köye iki tabur asker gelmiş. Tabur komutanı askerlerine havuzdaki balıkları yakalamalarını ve kızartmalarını emretmiş. O zaman köyün büyükleri: “Yapma, etme. Orası bizim ulu evliyamızdır. Onlara bir şey yaparsan, kendine, çoluğuna-çocuğuna Allah öyle bir bela verir ki, bin pişman olursun.” demişler. Komutan da: “Balıktan evliya mı olurmuş” deyip kahkahalar atarak balıkları yakalatmış.

Akşam balıkları kızarttırınca o gün çocuğunun biri yüksek bir yerden düşüp ölmüş. Diğer çocuğu oynarken ortadan kaybolmuş. Karısı tavadaki balıkları kızartırken ocağın başında ölüvermiş. O anda da balıklar tavadan yok olmuşlar.

Herkes hayrette kalmış. O zaman komutan yaptığına bin pişman olup tövbe etmiş. O günden sonra komutanı bir daha hiç gören olmamış. Balıklar suda tekrar peydah olmuşlar fakat beyaz gümüş renginde değillermiş. Bir tarafları beyaz, bir taraflyarı siyahmış. Siyah olan yerler tavada iken kızaran yerlermiş. Balıklara kimse zarar vermesin diye köylüler havuzun üzerini kapatmışlar. Fakat daha sonra balıkların kayboldukları görülmüş. Balıkların hiçbir izine rastlanmamış.

5.3 Beyazıt-ı Bestami

Halk arasında Beyazıbesten adı ile bilinen ziyaret yeri Zile merkezinde Ali Kadı Mahallesi’nde olup çevre halkı tarafından baş ve göz ağrıları ile çeşitli dilekler için ziyaret edilen yerlerdendir.

Çok eski devirlerde Zile Anaitis mezhebinin merkezi durumunda olduğundan, bu mezhebin inanışı gereği halk zevk ve eğlenceye fazla düştüğü için Ahmed Yesevî bu yöreye içinde Beyazıt-ı Bestami’nin de bulunduğu dört şeyh gönderir. Beyazıt-ı Bestami Zile’ye geldiğinde hiç öğrencisi ve müridi bulunmamaktadır. Halkı iyi yöne çekebilmek, İslâm kültürünü yayabilmek için hemen işe koyulur.

Pazar yerinden birtakım işçi alarak evine götürür. “Sabah namazını kılalım öyle işe başlarız.” der. Namazdan sonra bir zikir çekelim öyle işe başlarız.” der. Zikirden sonra “Ben biraz okuyayım öyle başlarız.” der. Kur’an-ı Kerim’i okuduktan sonra öğle olur. Yemeklerini yerler. Daha sonra “Namazımızı kılalım öyle işe başlarız.” der. Namazdan sonra sabahki gibi zikir ve Kur’an okuma derken akşam olur. “Bugün iş yapamadık, yarın gelin, yevmiyeniz çalışıyor.” der. Bir hafta böyle devam eder. Hafta sonunda işiniz bitti diye işçilerin parasını verip göndermek ister. Fakat işçiler parayı kabul etmeyerek kendilerinin mürid olarak kabulünü isteyip ilk müridleri ve ilk öğrencileri olarak kalırlar.

Beyazıt-ı Bestami için anlatılan bir menkıbe de şöyledir:

Beyazıt-ı Bestami devrinde Kör Kadı adı ile bilinen zalim bir kadı vardır. Kadı bir gün sokağa çıkma yasağı çıkarır. Çünkü hanımı ile birlikte kaleye çıkarak şehri izleyecek, muhabbet edecektir. Beyazıt-ı Bestami vakit namazını kılmak için evinin önündeki çeşmede aptest alır. Bu sırada başına dikilen askerler içeri girmesini sokağa çıkmanın yasak olduğunu söylerler. Beyazıt-ı Bestami evinin önü olduğunu, aptest alıp gireceğini söylese de askerler dinlemeyip kafasına bir dipçik vururlar.

Beyazıt-ı Bestami elini kanayan başına sürerek “Kabağın sahibi bilir.” der. Bu söz üzerine şiddetli bir rüzgâr eser. Bu rüzgâr kale surlarının üzerinden şehri izleyen Kör Kadı’nın eşini kaleden aşağı atar. Kör Kadı da olduğu yere düşerek bayılır. Rüzgâr kesilip kadı ayılınca karısının olmadığını görür, arattırır, kalenin eteğinde bulurlar. Kör Kadı’nın korkudan dili tutulmuştur, konuşamaz.

Kör kadı biraz sonra kendine gelip “Bugün ne oldu ise söyleyin, söyleyeni ödüllendireceğim” deyince, jandarmalar olanı anlatırlar.

Kör Kadı Beyazıt-ı Bestami’ye giderek halka karşı davranışlarının yanlış olduğunu anladığını, daha adil ve yumuşak olacağını bildirir. Beyazıt-ı Bestami’nin okuduğu bir dua sonucu dili tamamen açılıp eski sıhhatine kavuşur.

Halen Beyazıt-ı Bestami külliyesinde yatan yatırlardan biri Abdurrahman Çelebi’dir. Anlatılan bir menkıbeye göre Abdurrahman Çelebi’nin bir ağabeyi varmış. O da caminin imamı imiş. Abdurrahman Çelebi çok dindarmış. Abdest alırken dahi kendisinden geçermiş. O akşam abdestini alırken, suya bakmış, kendinden geçmiş. Allah tarafından ona suda bazı şeyler gösterilmiş.

Suda Karadeniz’i görmüş. Karadeniz’de bir balıkçı teknesi fırtınaya tutulmuş. Bir o yana, bir bu yana sanki ceviz kabuğu gibi sallanıyormuş. İçindeki balıkçılar ne yapacaklarını bilmeden Allah’tan yardım diliyorlarmış.

Bir dalga çok şiddetli teknenin üzerine geliyormuş. Abdurrahman Çelebi o zaman öyle bir hışımla sanki denizin yanındaymış gibi Allah tarafından öyle bir güç verilmiş ki Karadeniz’e atlamış. O anda balıkçı teknesini doğrultmuş.

O zamanlar üç peşli entari giyiyorlarmış. Abdurrahman Çelebi tekneyi doğrulturken peş olan yerlerinin arasına balıklar girmiş. Yine Tanrı’nın verdiği kuvvetle geri dönmüş.

Akşam namazına yetişmiş. Entarisinin peşini düzeltirken balıklar mescide dökülmeye başlamışlar. Balıklar orta yerde hopur hopur sıçramaya başlayınca kendinden büyük olan imam ağabeyisi seslenmiş.

“Bu balıklar neyin nesi?” demiş. Bunun üzerine Abdurrahman Çelebi: “Karadeniz’de bir balıkçı teknesi batıyordu. Onu düzeltmeye gittim. Balıklar ondan peşime girmişler.” demiş.

Bugün sıkıntı ve zorda kalanlar, işleri bozulanlar, çeşitli dert ve üzüntüleri olanlar da Beyazıbesten’e gidip işlerinin düzeltilmesi, sıkıntılarının gitmesi için dilek dilemektedirler.

5.4 Dilek Mağarası

Karakuzu köyünde çağlayan olarak bilinen şelale yakınındaki mağara olup mağaradaki bir çukura dilek tutularak para atılır.

Islatılarak duvara atılan bez parçası yapışırsa dileğin gerçekleşeceğine inanılır.

5.5 Hıdır Dede

Kurşunlu köyünde bulunan Hıdır Dede’ye ziyaret edildiğinde işlerin rast gidip bol kazanç elde edileceğine inanılmaktadır. Köy halkı tarafından o yıl bolluk ve bereket olması dileği ile Hıdırellez günü topluca gidilen ziyaret yeridir.

5.6 Karaşeyh Baba

Şıh köyünde bulunan Karaşeyh Baba çeşitli dilekler için ziyaret edilen yatırlardandır. Karaşeyh Baba için çevrede çeşitli menkıbeler anlatılmaktadır. Bunlardan biri şöyledir:

Şıh köyündeki bu yatırın yanından Çekerek ırmağı geçmektedir. Bu ırmak yağan kar ve yağmurlar nedeniyle ilkbaharda taşıp çevresini sular altında bırakarak zarar vermektedir. Yine bir ilkbahar günü yağan şiddetli yağmur sonucu ırmak kabarır, çevresini sular altında bırakıp Karaşeyh yatırına kadar ulaşır. Köy halkı evliyayı sudan kurtarmak için seferber olup yatırın önüne bent yapmağa koyulur.

Köylüler yoğun bir çalışma içinde iken kimsenin tanımadığı bir ihtiyar gelir. Selam verip ne yaptıklarını sorar. Köy halkı da: “Evliyayı selden kurtarmak için bent yapıyoruz.” der. İhtiyar ise: “Boşa çalışıyorsunuz. Sizde hiç akıl yok mu? Kendini kurtaramayan evliyayı varsın sel alsın.” deyip kaybolur.

Neye uğradığını şaşıran köylü işi bırakıp köye, evlerine döner. O gece yağmur yine yağmış, sabaha kadar devam etmiştir.

Acaba ne oldu diye meraklanan köylü sabah erkenden yatırın yanına gelince şaşırıp kalır. Irmak, yatağını değiştirmiş, yatırdan 500 metre kadar öteden akmaya başlamıştır.

Zile ve yöresinde “Kendini kurtaramayan evliyayı varsın sel götürsün.” sözü yaygın olarak söylenmektedir.

5.7 Kuduz Hoca

Kuduz hastalığının geçmesine etkili olduğuna inanılan bir ziyaret yeri olup bu tehlikeli hastalığa yakalananların getirildiği ziyaret yeridir.

5.8 Muallim Dede

Sivas’ta bulunan Şeyh Şemsettin Sivasî’nin kardeşi Muharrem Efendi’dir. İslâmın büyük alimlerinden Mehmet Arif Efendi’nin oğludur. 1505-1591 yılları arasında yaşamıştır.

Zile’de Muallim Dede adı ile bilinen Muharrem Efendi devrinin en büyük alimlerinden olup, şöhreti Osmanlı sınırları içinde yayılmış ve her tarafta büyük saygı görmüştür. Günümüze kadar gelen her medrese alimi mutlaka Muharrem Efendi’yi tanır ve saygı gösterir.

Muharrem Efendi kardeşi Şeyh Şemsettin Sivasî (Şemsettin Ahmet) ile birlikte babaları Mehmet Arif Efendi’den ilk eğitimlerini almış, babalarının vefatı ile Tokat’ta bulunan Arakiyecizade Şemsettin Efendi’den yıllarca öğrenimlerini görüp daha sonra iki kardeş İstanbul’a giderek eğitim ve öğretimlerini tamamlamışlardır.

İstanbul’dan döndükten sonra Cuma Pazarlı (Ezine Pazarı-Aydıncık) Muslihiddin Efendi’den feyz almış, daha sonra Tokat’ta Şeyh Şirvanî diye anılan Mecidüddin Abdülmecit Şirvanî’den feyzlerini tamamlayıp iki kardeş ayrılmışlar. Şeyh Şemsettin Sivas’a gitmiş, Muharrem Efendi de memleketi olan Zile’ye yerleşerek Ali Kadı Mahallesi’ndeki medresede ilim ve irfanını yaymaya çalışmıştır.

Sayısız eserleri bulunan Muharrem Efendinin kabri Zile Devlet Hastanesi bahçesinde babasının yatırı yanındadır. Yörede Muallim Dede adı ile bilinen evliyadır.

Muallim Dede’ye özellikle çocukları okula yeni başlayan aileler çocukları ile ziyarete giderler. Zihin açıklığı için dua edip adaklar adarlar. Aileden gelen telkinle öğrencilerin okul hayatları boyunca sınıflarını geçmeleri için gidip dua ettikleri ziyarettir.

Her türlü dilek ve istek için ziyaret edilen Muallim Dede’nin yatırının üzerinde sayısı ondan fazla olan fındık büyüklüğünde taşlar bulunmaktadır. Dilek dilenerek tek çift tutulan taşların istenen sayısı gelirse dileğin yerine geleceğine inanılmaktadır. Yine yatırın mermer sütunu üzerine bu küçük taşlardan biri muma batırılıp, dilek dilenerek yapıştırılmaya çalışılır. Yapışırsa dileğin yerine geleceğine inanılır.

Ayrıca evlenemeyen genç kızlar baht açılsın dileği ile perşembe günleri burayı ziyaret ederek mum yakıp adaklar adamaktadırlar.

5.9 Şeyh Ahmet

Kepez köyü yakınında gür çam ağaçları ile kaplı bir tepenin üzerindedir. Her türlü dilek ve istek için ziyaret edilip, adaklar adanıp kurbanlar kesilen bu ziyaret yerinin bir tek çöpünü bile götürenin büyük bir belaya uğrayacağına inanılır. Bu ziyaret yeri genellikle Hıdırellez’de o yıl bolluk ve bereket olsun diye de yöre halkı tarafından ziyaret edilmektedir.

Burayı ziyarete gelen ve kurban kesip yeyip içen halk buradan bir çöp almadan gider. Burada istediği kadar ağaç kesip yakar. Fakat kesinlikle bir çöp dışarı çıkmaz. İnanca göre burada yatan evliya orman ürünlerini götüren şahısları gece sabaha kadar rahatsız eder, götürülen bir tek çöp ya da bir kozalak bile olsa yerine geri bırakılmasını ister. Geri getirmeyenlerin bir felakete uğrayacaklarına inanılır.

Şeyh Ahmet’le ilgili çeşitli menkıbeler anlatılmaktadır. Bunlardan biri şöyledir:

Vaktiyle burada yaşayan Şeyh Ahmet adlı bir zat ormandan çeşitli ürünler elde eder, kepçe, kaşık, nalın, oklava vb. yapar bunları öküzünün boynuzuna asar ve bir ihtiyaç listesini ekleyerek öküzü şehre salarmış.

Öküz şehir esnaflarının dükkânları önünde tek tek durur dışarıdan dükkânlara bakarmış. Dükkân sahipleri de “Bizim Ahmet’in öküzü geldi.” der, ihtiyaç listesine ve alacaklara bakar, alacaklarını alır vereceklerini verirlermiş. Öküz bütün esnaflar önünde durduktan sonra tekrar yola koyulur Şeyh Ahmet’in yanına dönermiş.

Bugün Zile’de aptal aptal bakan insanlar için sık sık söylenen “Ahmet’in öküzü gibi ne bakıyorsun” deyimi buradan kaynaklanmaktadır.

Şeyh Ahmet’le ilgili bir menkıbe de şu şekilde anlatılmaktadır:

Eskiden Ahmet isminde şeyhlik yapan bir kişi varmış. Şeyh Ahmet konukseverliği ve kerametleri ile çevrede büyük ün yaptığından tüm konuklar onun evinde ağırlanırmış.

Bir gün padişahın savaşa giderken yolu Zile’ye düşmüş. Geceyi geçirmek için konaklayacak bir ev aramış. Zile halkı “Bu kadar askerle sizi ancak Şeyh Ahmet ağırlar”. demiş.

Padişah Şeyh Ahmet’i çağırttırarak kendilerini misafir edip edemeyeceğini sormuş. Şeyh Ahmet de kabul edip konukları evine götürmüş. Evde, içi oyuk büyükçe bir taşın içine birkaç teneke arpa koymuş. Askerlere, atlarınıza buradan sıra ile arpa verebilirsiniz” demiş. Padişah ve askerler şaşkın bir şekilde gülümseyerek “Bu arpa atlara yeter mi?” diye sormuşlar.

Şeyh Ahmet: “Eğer yetmezse bana bildirisiniz.” demiş. Askerler sıra ile arpayı atlara vermeye başlamışlar. Arpa atlara yettiği gibi üstelik de artmış. Sıra yemek yedirmeye gelmiş. Şeyh Ahmet önce ocağın üzerine üstü kapalı bir kazan koymuş. Kazanı kaynattıktan sonra askerlere tabaklarını alıp gelmelerini söylemiş. Gelen askerlere isteklerine göre tek kazandan birkaç çeşit yemek çıkarmasına ve üstelik yemeğin bitmeyişine şaşırıp kalmışlar.

5.10 Şeyh Nusrettin

Fuad Köprülü’nün İlk Mutasavvuflar adlı eserinde belirttiği, Horasan’dan gelen Hoca Ahmed Yesevî’nin öğrencilerinden Şeyh Nusrettin ve müritleri Zile’nin bugün Şeyh Nusrettin köyünün bulunduğu yere yerleşmişlerdir.

Şeyh Nusrettin Tekkesi ziyaretçilerle dolup taşmaktadır. Çeşitli dilekler için gidilen ziyaret yeri özellikle humma hastalığına yakalananların gittikleri ziyarettir.

Ayrıca küçük çocukların türbe etrafında yedi defa dolandırılması ile erken yürüyeceklerine inanılır.

5.11 Yedi Mezar

Çeşitli dilekler için ziyaret edilen Yedi Mezar adlı ziyaret yeri Boldacı köyünde bulunmakta olup, bu ziyaret yeri için şöyle bir menkıbe anlatılmaktadır:

Köyü basan eşkıyalar köylünün yiyecek, hayvan, para gibi kıymetli eşyalarını yağmalarlar.

Eşkıyalar köyden giderken şimdiki türbenin bulunduğu taraftan havada uçarak gelen kazma, kürek, keser gibi aletlerle eşkıyaya saldırır. Eşkıyalar ganimetleri bırakarak kaçarlar. Yardımı gelen ve görülmeyen bu kazma ve küreklerin türbedeki ermişler olduğuna inanılır.

5.12 Zeyve

Alibağı köyünde bulunan Zeyve adlı ziyaret yeri çevre halkının kaybettikleri para ve hayvanlarının bulunması dileği ile ziyaret ettikleri yatırdır. Herhangi bir şeyini kaybeden yöre halkı burayı ziyaret ederek bulunması için dua etmektedir.

Yörede bulunan her ziyaret yeri için halkımızın hafızasında yaşayan ve nesilden nesile ulaşan çeşitli menkıbeler bulunmaktadır.

Zile’de bulunan yatır ve ziyaret yerleri için Seyit Derviş’in meşhur Yatırlar Destanı şu şekildedir:

Yatırlar Destanı

Niçin beğenmezsin şehr-i Zile’yi

Şeyh Ethem Çelebi bunda yatmaz mı

Velilerin hocasının ulusu

Koca Kayser Sultan bunda yatmaz mı

Dünyaya bakuben alırdı ibret

Halktan kaçuben iderdi halvet

Ederdi dünyada aza kanaat

Coşkun Dede Sultan bunda yatmaz mı

Anı aziz kıldı dünyada Rahman

Gezerdi dünyada daima hayran

Ana munis idi vuhuş ve tayran

Ahi Evran Sultan bunda yatmaz mı

Asılzade icazet kadimi

Halveti tarikinin kadimi

Hızır İlyas değil miydi nedimi

Pürlü Dede Sultan bunda yatmaz mı

Eyleyen nefsiyle Şeytan’ı zebun

Olmuştu asrında kâmil-i fünun

Sahra-yı Hıdırlık’ta olur medfun

Ahmet Dede Sultan bunda yatmaz mı

Geçindi dünyada uryan ile aç

Bir ahede göstermedi ihtiyaç

Dertlilerin derdine eyleyen ilaç

Şeyh Karu Baba bunda yatmaz mı

Riyazetle geçirirdi eyyamı

Gice kaim gündüz siyam müdami

Evliyalar pirinin imamı

mam Meliküddin bunda yatmaz mı

Anda tekmildi ilim ile irfan

Hüda kıldı ana lütfünden ihsan

Dertlilerin derdine veren derman

Şeyh Helvalı Dede bunda yatmaz mı

Zahir batın ilimleri okuyan

Mürşid-i kâmilin eteğin dutan

Kutb ül aktab ile kalkıp oturan

Şeyh Muharrem Dede bunda yatmaz mı

Evliyalar zümresinin ulusu

Kırkların hem yedilerin reisi

Zile’de Dede Kargın halifesi

Şeyh İsmail Dede bunda yatmaz mı

Padişahzadedir hem Horasanî

Hüda ihsan etmiş ilmi irfanı

Evliyalar zümresinin sultanı

Şeyh Nusrettin Sultan bunda yatmaz mı

Yok idi ana asrında hiç akran

Anı aziz kıldı ol gani yezdan

Nefs-i emmareye basan pehlivan

Ahî Baba Sultan bunda yatmaz mı

Misli gelmemiştir anın asrında

Gece gündüz Hakk’ın zikri dilinde

Şehrin ulu bekçisi üst yanında

Arslan Dede Sultan bunda yatmaz mı

Ruz u şeb ederdi Hakk’a niyazı

Yanında bir idi dağ ile yazı

Veliler zümresinde hem dahi gazi

Hüseyin Gazi Sultan bunda yatmaz mı

Seyyah idi şarki ile mağribi

Elinden düşmez idi Hakk’ın kitabı

Evliyalar zümresinin mahbubu

Şeyh Ahmet Dede de bunda yatmaz mı

Din-i İslâm için gaza edenler

Ruz u şem durmayıp cevlan edenler

Kâfir elinde hep helak olanlar

Şehid-i şüheda bunda yatmaz mı

Seyit Derviş bütün kendin bilmişler

Herbirisi birlikte de gelmişler

Mezarıistanında medfun olmuşlar

Derviş-i dervişan bunda yatmaz mı

Bibliyografya

Mehmet Yardımcı özel arşivi.

Mehmet Yardımcı: Halkbilim ve Edebiyat Yazıları. Malatya 1993.

Mehmet Yardımcı: Yüzyıllar Boyu Zileli Halk Ozanları. Ankara 1983.

Semra Meral-Yusuf Meral: Her Yönüyle Zile. Zile 1982.

Semra Meral-Yusuf Meral: Zile’de Camiler, Türbeler, Veliler, Efsaneler. İstanbul 199l.

Tokat İl Yıllığı.

Zile Belediyesi: Zile 89. Zile 1989.

• Yrd. Doç. Dr. Dokuz Eylül Üniversitesi, Buca Eğitim Fakültesi Türkçe Bölümü.

** Anaitis: Anaitis, Anahita adı ile de bilinmekte olup tertemiz anlamına gelmektedir. Eski İran dininde Aşk ve Doğruluk Tanrıçası Anaitis’in birbirine karşıt iki kişiliği vardır. Bazen tertemiz bir bakire, bazen de azgın bir fahişe gibi görünürdü. Büyük tanrıçanın bu iki kişiliğinden birine eski doğu dinlerinin hepsinde rastlanır. Anaitis adına Susa, Akbatona, Babil ve Zile’de brçok tapınak yaptırılmıştır. Tanrıça Anaitis’e yapılan din törenleriyle Mithro’ya yapılan törenler birleştirilmiştir. Yunanlılar Anaitis’i Kybele ve Afrodit’le aynı saymaktadırlar.

Zile’de bulunan Anaitis tapınağı çevresinde her yıl sonbaharda yapılan geleneksel “Sokaia” şenlikleri düzenlenmiş, bu şenlikler “deri” adı ile yıllarca sürmüş, sdnra da “panayır” adı altında varlığını günümüze kadar korumuştur.

Pîr Sultan’ın yaşamına ilişkin bilgiler vermeden önce, onun içerisinde vücut bulduğu ve adını taşıyan geleneği oluşturan ortamı satır başlarıyla anımsamakta yarar vardır.
Resmî tarihimiz XVI. yüzyılı “ön tevakkuf” devri olarak nitelendirir. Tevakkuf, “Durma, duraklama, eğleşme” demektir. Yüz yıl içinde dev bir imparatorluk haline gelen Osmanlı Devleti, 1500’lü yılların ortalarından itibaren niçin durma noktasına gelmiştir?
Yine resmi tarihimize göre, İmparatorluğun genişlemesi nedeniyle halkı arasında temelli bir manevi birlik oluşmamıştır. Devleti yükselten hanedan, imparatorluk yetkilileri, yeniçeriler, tımar ve zeamet mensupları Kanuni Sultan Süleyman döneminden itibaren bozulmaya başlamıştır. Eskisi gibi savaş ganimeti olmadığından, imparatorluk ekonomik sıkıntıya düşmüş, bunun yükü halka bindirilmiştir.
Yeniçerilerin disipline edilememesi, tımar ve zeametlerin yeteneksiz, yetkisiz ve beceriksiz kimselere verilmeye başlamasından sonra, Anadolu’da düzen ve güven ortamı kalmamıştır. Yer yer halk ayaklanmaları başlamıştır. Ayaklanmalar, başlarda bastırılırken giderek dizginlenemez duruma gelmiştir. Bu başkaldırıların başlıcaları arasında Canbulatoğlu, Kalenderoğlu, Abaza Mehmet Paşa, Vardar Ali Paşa sayılabilir.
Osmanlılar ve Safeviler başlangıçta Türkmen aşiret gelenekleriyle devletler kurmuşlardı. Ancak, Osmanlı’da “Düzenli Ordu”nun ve yerleşik kurumların “merkez”de gelişmesiyle birlikte, konar göçer Türkmenler “dışta” kalmış, giderek devletle yabancılaşmıştı. Buna karşılık, Safevi devletinde göçer Türkmenler, aynı duyguları taşıyan bir öndere kavuşmuş, ilgi, sevgi saygınlık görmüş, çeşitli makamlara getirilmişlerdi. Ustacalu, Varsak, Rumlu, Tekeli, Şumlu, Kaçar, Afşar ve Kamanlı Türkmenleri, Safevi süvari ordusunu oluşturuyordu. Osmanlı’daysa, Medrese’den ya da Enderun okulundan geçmeden böyle makamların Türkmenlere verilmesi ancak ayrıcalıklı bir durumda olabilmekteydi.
Şah Tahmasp zamanında “han” ve “sultan” gibi unvanlarla anılan askeri vali ve komutan konumundaki “amir”lerin sayısı yüzü aşmıştı. Bunların hepsi “Kızılbaş”, yani Anadolu kökenli “Alevî” göçer Türkleriydi. Öyle ki,: Sultan Selim ve Şah İsmail arasında gidip gelen öfkeli mektuplarda; Sultan Selim İran şahına kentli kültürlü çelebilerin dili olan Farsça’yla yazarken, Şah İsmail, Sultan’ Selim’e gönderdiği mektuplarda, kendi aşiret ve kökeninin dili olan Türkçe’yi kullanmıştı.
Osmanlı’da devletin ve kent hayatının kurumlaşması, medreselerin gelişmesiyle, Türkmen yaşam biçiminden uzaklaşılıyordu. Türkmenler yerleşik hayata geçmeleri ve vergi vermeleri için zorlanıyorlardı. Osmanlı’nın kural ve kuramlarını tanımayan yarı göçebe Türkmenlerde tek saygın otorite, kendi içlerinden çıkmış “baba”, “dede” gibi unvanlarla anılan derviş ve şeyhlerdi. Eski Türk Şaman’larını anımsatan bu “baba” lakaplı Türkmen şeyhleri, köylülerin ve göçebelerin manevi hayatlarının vazgeçilmezleriydi. Osmanlı’nın bu zaafını, Türkmen Safevi Şah İsmail iyi yakalamıştı.
Osmanlı, Frenk ülkelerinden devşirip getirdiği yabancıyı kendi safına kazanmıştı ama Türkmen’i kaybetmişti. Türkmen’in, baş, bey, oba, ülke, şah arama çabasının nedeni buydu.
ŞAH İSMAİL FAKTÖRÜ
Şah İsmail, gönderdiği temsilcileri aracılığıyla Anadolu’da eski Türk inançlarının ağır bastığı Müslüman Türkmen kültüründe ‘Ehl-i Beyt’ ve “12 İmam” gibi bazı “Şii İslam” unsurlarının güçlenmesini sağlamıştı. Anadolu Türkmenliği artık Alevî kültürü olarak yeni bir senteze yönelmişti. Osmanlı’ya yabancılaşmış olan Anadolu’daki Türkmen aşiretleri, bekledikleri “mehdi”yi Şah İsmail’de bulduklarını sanmışlardı. Öte yandan, ‘baba’lar Şah’ın lehine, Padişah’ın aleyhine propagandaya başlatmışlardı.
Safevi-Şah İsmail Devletini kuran ikinci en büyük oymak olarak, Ustacalu Boyuydu. Bu boy aslında başlıca Sivas Amasya Tokat bölgesinde yaşayan ve bazı oymakları Kırşehir’e kadar yayılan Ulu Yörük adlı büyük topluluğa mensuptu.
İran’da Safevi soyundan gelen bir Türk’tü. Erdebil’de doğdu. Ana tarafından Uzun Hasan’m torunu Bilki Aka’nın oğludur. Babası Haydar’ın ölümünden (1488) sonra dayısı tarafından iki kardeşiyle birlikte düşmanlarından kaçırılarak Şiraz’a gönderildi. Şah İsmail ilk öğrenimini özel bir öğretmenden gördü. Şah İsmail Kendisine katılan Türk oymaklarıyla birlikte yeterince kuvvet topladığını görünce ilk olarak babasının ve Şiilere yapılan eziyetlerin öcünü alma yolunu tutar. Tebriz’e gelip taç giydiğinde (1502), babasının öcünü almış, Baku’yü zaptetmiş, Nehcivan’da Elvend Bey’i yenmiştir. Şah İsmail’in bundan sonraki yaşamı Şiiliği yaymak, Safevi devletinin sınırlarını genişletmek için yaptığı savaşlarda geçer. Devletin sınırları genişleyip Şiilik Anadolu’ya doğru hızla yayılınca Osmanlılarla çatışır. Sonunda Çaldıran’da Yavuz’a yenilir (1514) ve kaçar. Bu yenilgiden sonra Tebriz’e döndüyse de eski gücünü yitirdiği gibi uğradığı ruhsal çöküntüyle de kendisini şaraba verir. Oğlu Tahmasb’ı yerine atabey olarak bırakır, her yılını ayrı bir kentte geçirerek yaşamını tamamlar. Azerbaycan’da iken ölür. Cenazesi Erdebil’e götürülür.

Şah İsmail’in Safevi devleti, hem din anlayışı, hem askeri yapısı ile Türkmen aşiret devleti olarak kurulmuştu. İsmail, kendisinde, ilahi bir imajı yaratarak, mistik duyguları kuvvetli olan göçer Türkmenlerini etkilemiş, savaşçı bir ordu oluşturmuştu.
ANADOLU HALKININ ÇİLESİ VE BAŞKALDIRILAR
II. Bayezid zamanında Şah Kulu isyanı ile Anadolu’daki olaylar büyüyünce Şehzade (Yavuz) Selim, babasını devirip tahta geçmişti. İran seferine hazırlanan Yavuz, beylerbeyi ve sancakbeylerine emir vererek Şah İsmail’e taraftar olan ve ayaklanma ihtimalleri bulunan kişileri deftere yazdırarak yok ettirdi.
Pîr Sultan’ın doğduğu Banaz köyü ve çevresi, 1511 “Şahkulu” ve 1512 “Nur Ali Halife” isyanları sırasında, Osmanlıların şiddet ve baskılarıyla karşılaşmıştı. Yavuz Sultan Selim, 1514 Yazında Şah İsmail ordusuyla savaşmak üzere yola çıkmadan önce, defter ettirdiği Kızılbaş, Rafızî Türkmenlerin defterlerini dürmek ve burada Yavuz karşıtı olarak çıkması olası hareketleri ezmek üzere Sivas Rum Eyaletinde 40 bin kişilik Osmanlı askeri bırakmıştı. Bu askerler çevreyi yakmış, yıkmış, yağmalamıştı.
Nitekim 1514 Yazındaki Türkmenlere karşı yapılan haksızlıklar baskıların aşırıya kaçtığını ve “kurunun” yanında önemli ölçüde Osmanlı yanlısı “yaş”ların da yandığını öğrenen Yavuz Selim, daha büyük olayları önlemek adına bu güçlerin komutanı Dukanin Oğlu Ahmed Paşa ve daha birçoklarının başını vurdurmak durumunda kalmıştı.
İkinci cana kıymalar, şiddet ve baskılar dalgası Kanuni Süleyman zamanında yaşanmıştı. Mohaç seferi sırasında Anadolu’da isyanlar ve Safevi akınları yüzünden kan gövdeyi götürüyordu. Kanuni, Mohaç’tan sonra İran seferine çıkmış, Anadolu Alevîleri Yavuz zamanından daha sert baskılara uğramıştı. Türkmenlerin İran’a, Sünni Kürtlerin Osmanlıya yönelmesi bölgenin etnik yapısını da etkilemişti. Türkmen ‘baba’larla iç içe yaşayan, ordusunu Hacı Bektaş ruhaniyetiyle takdis eden Osmanlı, bir yandan şiddet uygulayarak, bir yandan Şeyhülislam fetvalarındaki aşağılayıcı ifadelerle Alevîlerin karşısındaydı. Bu fetvalarda Alevî Türkmenler “zındık” vs. gibi itikadî terimlerle aşağılanmışlar, “mum söndü” gibi iftiralara uğramışlardı. Alevî metinlerinde ise, Sünniler “yezit”, “münkir”, “münafık” gibi sözlerle aşağılanmaktaydı.
Ancak, Osmanlı’da isyanların nedeni yalnızca mezhep ayrılığı ve zıtlaşması değildi. Öyle olsaydı Karamanlı ve Akkoyunlu gibi ‘Sünni’ Müslüman Türkmen boyları yerleşik ve merkeziyetçi Osmanlı’yla sert çarpışmalara girmezlerdi. Türkmen, Yörük, Kızılbaş gibi adlarla anılan göçerler, XVI. yüzyıl başlarında Anadolu nüfusunun yüzde 15’ini oluşturmaktaydı. Oysa yalnız göçer Türkmenleri değil, daha geniş halk kitleleri ayaklanmaktaydı. Konuya mezhep kavgası, diye bakmak yanlıştı. Sünniliğe karşı bir Şiilik Kızılbaşlık ayaklanması olsa idi, çoğunlukta olan Sünni halk karşı koymaya kalkar, iki mezhep arasında kanlı çatışmalar çıkardı. İsyancılar Alevî Kızılbaş Türkmenler olsa bile, çıkardıkları isyan bir mezhep ayrılığı kavgası değildi.
Halk ağır vergilerden, devşirme kapıkulu vali ve sipahilerin baskılarından bunalmıştı. Bu nedenle ayaklanmalara Sünniler de açık veya gizli destek vermekteydi.
Örneğin ayaklanan Kalender Şah’a Maraş’ta 20 bin kişi katılmış, devletin gönderdiği ordular yenik düşmüştü. Kanuni’nin Sadrazamı İbrahim Paşa, ellerinden tımar toprakları alınanların da isyana katıldığını fark etmiş ve toprakların iade edileceğini açıklayınca, isyancıların sayısı 20 binden 3-4 bine düşmüştü.
Osmanlı, göçer Türkmenleri “uç”larda (serhadlerde) gaza’ya sevk ederek akıncılar ve gaziler olarak baba ve dervişlerin, şeyhlerin dinamizminden yararlanmış, onlara destek vermişti. Ama merkezileşme ve kurumlaşma süreci ve “Düzenli Ordu” geliştikçe bu bağımsız ve gezgin gruplara gereksinim kalmamıştı. Sosyal ve ekonomik koşullar, Osmanlı ile Anadolu’daki göçer Türkmenleri ve yoksul köylüleri karşı karşıya getirmişti.
XV.yüzyıldan itibaren, vergi vermek yükümlülüğü olan raiyet sahibi çiftçi köylüler, yeni bir sorun olan bu durum karşısında zor duruma düştüler. “İl yazıcıları,” ip çekerek dönüm fazlasını, rüşvet karşılığında, topraksızlara verince, “raiyet çiftçileri”, vergilerini ödeyememiş, tefecilerin eline düşmüşlerdi. Borçlarını ödeyemeyen bu köylüler, vergilerini ödememek için çift bozmuşlardı.
Verdiğimiz genel bilgilerin dışında, Pîr Sultan Abdal’ın yaşadığı ve tanık olduğu bu halk hareketlerinden bazılarını özetleyelim:
Şah Kulu Sultan ayaklanması, 1509 ve 1511 yılları arasında gelişti. Şah İsmail Safevi’yi dayanarak başlamıştı. Kısa zamanda bağımsız halk hareketi haline geldi. Anadolu ve Rumeli’ye yayıldı. Osmanlı kuvvetleri bir süre başarısız oldu. Ancak Vezir Hadım Ali Paşa’nın yönetiminde, Sivas Gedikhan’daki çarpışmada Şah Kulu öldürüldü.
Nur Ali Halife ayaklanması, 1512 yılında Tokat, Amasya, Yozgat ve Çorum yörelerindeki Alevîler başlattı. Nur Ali, Şah İsmail’in temsilcilerindendi. Tokat’ta Şah İsmail adına hutbe okuttu. Şehzade Ahmet’in (Yavuz Selim’in kardeşi) isyanı bastırmakla görevlendirdiği Sinan Paşa’yı iki bin askeriyle öldürüp, Sivas’ı kuşattı. Şehzade Ahmet’in oğlu Murat, Nur Ali Halife’yle işbirliğine girmişti. Nur Ali, emrinde 10 bin kişilik kuvvet bulunan Murat’la, Kazova’da birleşti. Aynı yılın yazında Erzincan yakınlarında Göksu’da yapılan savaşta Nur Ali Halife birlikleri, Osmanlı ordusuna yenildi. Bıyıklı Mehmet Paşa, Nur Ali’nin başıyla birlikte 600 isyancının kellesini Yavuz’a İstanbul’a gönderdi. Bir başka rivayete göre, Nur Ali Halife kurtulup Erzincan’a dönmüş, Çaldıran savaşında Şah İsmail’in kumandanlarından biri olarak görev yapmıştı.
Çaldıran öncesi ve sonrası iki yıl içerisinde Anadolu’da Alevî kırımları yapılmıştı. Osmanlı’yla Safevi devleti arasında 1514 yılında yapılan Çaldıran savaşı, bir dönüm noktasıydı. Bu savaş sonrasında Anadolu Alevîlerinin Şah İsmail’den umutları kesildi.
Çaldıran’da Türkmen aşiret süvarilerinden oluşan Şah’ın ordusu kılıç, mızrak, gürz, ok gibi ‘ateşsiz’ silahlar kullanmışlardı. Osmanlı’nın yeniçerilerden oluşan “ağır piyade”, tüfek kullanan “hafif piyade” tümenleri ve “topçu birlikleri” vardı. Askerleri donanımlı, eğitimli ve disiplinliydi. Yavuz ve komutanları savaş planı yapmışlardı. Şah İsmail, “keşif” dahi yaptırmadan hücum emri vermişti. Şah’ın Türkmenlerinin kahramanca savaşlarının karşısında, “teknoloji” ile “sevk ve idare” vardı. O güne göre modern askeri teknoloji ile modası geçmiş bozkır usulleri çarpışmıştı.
Çaldıran savaşı ile “Şah İsmail”in yenilmezliği inancı yok olunca, bölge halkı eski kabile bağlılıklarına dönmüştü. Prof. Dr. Faruk Sümer’in de belirttiği gibi, Sünni ve Alevîlerde kabile bağnazlığı, mezhep inançlarından ve hanedana sadakat duygusundan daha güçlüydü.
Bir başka isyan Bozoklu Ce la li isyanı olarak tarihimize geçti. Bozoklu Celal, 1517 yılı ortalarında, Yavuz Selim’in Mısır seferi sırasında ayaklandı. Amasya ve Tokat bölgelerinin Alevî Türkmenlerini ayaklandırmıştı. Başkaldırısının tabanının oluşturan 20 bini aşkın yoksul halk ve köylüler, iki yıla yakın süre Osmanlı’ya baş kaldırdı. Ferhad Paşa yönetimindeki Osmanlı ordusunun üstlerine yürümesi karşısında, Bozoklu Celal ve yandaşları Turhal, Zile, Artova ve Sivas üzerinden İran’a yöneldi. Celal Erzincan’da yakalanıp kafası kesildi ve Yavuz’a gönderildi.
Yozgat’ta (Bozok) başlayan bir başka ayaklanmayı 1519’da Şah Ve li çıkarmıştı. Şah Veli, Çevresinde toplanan 4 binden fazla insanla Celal’ın öcünü aldı. Zile’de Sivas beylerbeyi Şadi Paşa’yı savaşa zorlayarak, birliklerini dağıttı. Çarpışmalarda Sivas defterdarı öldürüldü ve Şadi Paşa yaralandı. Bu olayla Şah Veli büyük ün kazandı.
Süklün ve Baba Zünnun ayaklanmaları da Alevî Türkmenlerin yoğun olduğu Bozok’da (Yozgat) çıkmıştı. Tokat, Sivas, Amasya, Maraş, Adana, Tarsus ve İçel yörelerine kadar yayılmıştı. Osmanlı’nın ağır baskıya dayanan toprak-vergi-köylü siyaseti, Alevîler ve Alevîlik inancına hor bakışı, Alevîleri “mülhid-rafızi olarak nitelemesi ve hakaretin ötesinde Alevîliği “ağır suç” kapsamında görmesi, ayaklanmaların ana nedeniydi.
Baba Zünnuncu Alevî yığınlar, Kayseri yakınlarında Hurrem Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetlerini perişan ettiler. Hurrem Paşa, İçel sancak beyi Ali bey, Kayseri valisi Behram bey ve daha birçok zeamet ve tımar sahibi beyler öldürüldü. Bu başarılarıyla taraftarları artan Baba Zünnun ise Artova ve Kazova’ya doğru ilerleyerek, Alevî köylü yığınlarını etrafında topladı. Osmanlı yönetimi bu kez Rumeli beylerbeyi Hüseyin Paşa’yı, Sivas beylerbeyi Hasan Paşa’yı ve Maraş beyi Mahmut’u isyanı bastırmakla görevlendirdi. Hüseyin Paşa tüm eyalet askerleriyle Zünnun’un üzerine yürüdü. Höyüklü’deki kanlı çarpışmalarda, Baba Zünnun’un kendisi ve yandaşlarından çok ölenler oldu, ama Alevîler
Osmanlı ordusuna pes etmediler. Dağlara çekilip toparlandılar. Vakit geçirmeden yeniden Osmanlı güçlerine saldırıp onları dağıttılar ve Hüseyin Paşa öldürüldü.
Baba Zünnuncu Alevî Türkmenler, daha sonra, güneyden gelen Diyarbakır beylerbeyi Hüsrev Paşa’nın Kürt birlikleri tarafından dağıtıldılar.
Aynı yıllar içinde, Atmaca ayaklanması, babasının öldürülmesiyle oymağının başına geçen Zünnunoğ lu; Maraş, Adana, Tarsus-İçel hattında Tonuzoğ lu ve Yenice Bey, yine Adana’da Ve li Halife, Seydi Bey ve İnciryemez Alevî kökenli halk ayaklanmaları, aynı zincirin halkalarıydı ve resmi tarihin “Yükselme Devri” adını verdiği Kanuni Süleyman’ın “Cihan İmparatorluğu’nu” temelinden sarsıyorlardı.
KALENDER ŞAH AYAKLANMASI
Baba Zünnun ölmüş, fakat yandaşları dağılmamış, mücadeleyi sürdürüyorlardı. Çünkü Hacı Bektaş torunlarından Kalender Şah, AnkaraKırşehir yöresinde ayaklanmış, Kazova’ya doğru gelmekteydi. Baba Zünnun’un harekete geçmesinden az bir süre sonra Kalender Çelebi’nin başkaldırması, iki ayrı cephede aynı beyleri ve vezirleri şaşkına çevirmiş, yenilgiden yenilgiye sürüklemişti.
Hacı Bektaş Veli’nin torunlarından, Balım Sultan’ın (1426-1518) kardeşi ya da oğlu olan, “Kalender Abdal”, “Civan Kalender”, “Kalender Çelebi” adlarıyla da tanınan Kalender Şah (1476-1527/8) iyi bir ozandı. Balım Sultan’dan sonra Pîr postuna oturmuş ve Hacı Bektaş Dergâhı’nın başındaydı.
Balım Sultan’ın barışçıl yumuşaklığına karşın, Kalender bu yola baş koymuştu. Söylenceye göre, dedesi Hacı Bektaş Veli’den manevi buyruk almıştı.
Anadolu Alevî-Bektaşî önderleri Seyyidler, Dedeler toplanarak, bir anlaşmaya varmış ve karar vermişlerdi. Kalender, Şah’ın arkasında yürüyeceklerdi. Yukarıda sözü edildiği gibi, Alevîlerin büyük umudu Şah İsmail büyük yenilgiden sonra toparlanamamış ve 1524’de ölmüştü. Anadolu Alevîlerini Erdebil Tekkesi’ne bağlayan, Hoca Ali’den (13921429) bu yana en büyük halka da kırılmış bulunuyordu. Anadolu’daki
Alevî-Bektaşî inançlı halk kitleleri, kendi şahlarını yaratmalıydılar. Bunu Hacı Bektaş Dergâhı’nın başındaki Kalender’in kişiliğinde buldular.
İşte bu dönemde Pîr Sultan Abdal da nefeslerinde, deyişlerinde ve düvazimamlarda Hacı Bektaş Veli ve evlatlarını, Dergâhını işleyerek, onları Ehl-i beytle, Muhammed Mustafa ve Haydar-ı Kerrar (Ali) ile eş-leştirerek, Hacı Bektaş Dergâhı’nın propagandasını yapmıştı.
Ankara, Kırşehir, Bozok (Yozgat), Tokat, Sivas, Erzincan, Maraş, Adana ve Tarsus, Kalender Şah ayaklanmasının sınırları içindeydi. Kazova’ya sancak dikildiği takdirde bütün güçlerin birleşmesi sağlana-caktı.
Sadrazam İbrahim Paşa, ayaklanmayı bastırmakla görevlendirildi. Anadolu beylerbeyi Behram Paşa ile Karaman Beylerbeyi Mahmud Paşa eyalet askerleriyle ona katılmıştı. Her iki Paşa’nın askeri birlikleri, Kazova’ya yönelen Kalender Şah’ın ardına düştü. Kazova’daki korkunç savaşta Kalender’in yoksul köylü Alevî savaşçıları Osmanlı ordusunu iki kez bozmuştu. Osmanlı Mahmud Paşa, Alaiye beyi Sinan Bey, Amasya beyi Koçi Bey, Anadolu Tımar Defterdarı Rum ve Karaman Defterdarı Kethudası Şeyh Mehmed öldürüldüler. Bu yenilgilerle birlikte Osmanlı ordusunun tüm ağırlıkları Kalender Şah birliklerinin eline geçti. Tarihyazıcı Solakzade’nin söylemiyle:
“Bütün torlaklar ağırlıklı silah, hayme ve çadırlar edindiler. Çıplak ve perişan iken giyinip kuşandılar. Övünülecek giysilerle donandılar.”
Kalender’in bu başarılarından sonra, Dulkadırlı boylarının çoğu ayaklanmaya katıldı. Bunların büyük bir kısmı Alevî değildi, fakat dirlik ve tımarları elinden alınmış kimselerdi. Bunlarla birlikte Kalender Şah kuvvetlerinin sayısı 40 bine yükselmişti.
Ayaklanma, giderek önünde durulmaz hale geliyordu. Bu durum karşısında Sadrazam İbrahim Paşa, Dulkadıroğulları’ndan (Kalender tarafına geçen) Başatı, Karacalu ve Dokuzboy beylerine gizlice dirliklerinin derhal geri verileceğini bildirdi. Ayrıca yolsuzlukların düzeltileceğini duyurdu. Vali Ferhat Paşa ile bazı sancak beyleri de “halka yanlış davranıyorlar” gerekçesiyle, ama aslında ayaklanmacıları ezemedikleri için idam edildiler. Dulkadır beyleri devletçe doyurulunca başkalarını da yanlarına çekmeye başladılar. Böylece Kalender Şah ayaklanmasına katılanlarda büyük çözülmeler baş gösterdi.
Sonuçta Osmanlı, savaşta yenemediği Kalender güçlerini içten parçalama taktiğiyle güçten düşürdü. Özellikle geceleri birçok insan ayrılıp evine dönüyordu. Öyle ki, Kalender Şah’ın yanında “3-4 bin Kalenderci kalmıştı.
Pîr Sultan Abdal’ın “dostların muhabbeti kaldırıp, geriye kaçışını”, vefasızlığı ve ihaneti anlatan şiirinden birkaç dörtlük ve arkasından da her ne pahasına olursa olsun kendisinin Pîr’inden dönmeyeceğini korkusuzca vurgulayan nefesini verelim.
Çıktım yücesine seyran eyledim Gönül eğlencesi küstü bulunmaz Dostlar bizden muhabbeti kaldırmış Hiçbir ikrarından ahdi bulunmaz
Zülüfleri top top olmuş cığalı Rakiplerin Hak’tan olsun zevali Bir günahkâr kulum doğdum doğalı Günahkâr kulunun dostu bulunmaz
Kanı benim ile lokma yiyenler Başı canı dost yoluna verenler Sen ölmeden ben ölürüm diyenler Dostlar da geriye kaçtı bulunmaz
Yine kırcılandı dağların başı Durmuyor akıyor gözümün yaşı Vefasız ardından gitse bir kişi
Hakikat ceminde desti bulunmaz

---

Koyun beni Hak aşkına yanayım
Dönen dönsün ben dönmezem Pîr’imden
Pîr’imden dönüp mahrum mu kalayım
Dönen dönsün ben dönmezem Pîr’imden

Benim Pîr’im gayet ulu kişidir
Yediler ulusu Kırklar eşidir
On İki İmamın server başıdır
Dönen dönsün ben dönmezem Pîr’imden

Kadılar müftüler fetva yazarsa
İşte kement işte boynum asarsa
İşte hançer işte kellem keserse
Dönen dönsün ben dönmezem Pîr’imden

Ulu mahşer olur divan kurulur
Suçlu suçsuz gelir anda derilir
Pîri olmayanlar anda dirilir
Dönen dönsün ben dönmezem Pîr’imden

Pîr Sultan’ım arşa çıkar ünümüz
O da bizim ulumuzdur Pîrimiz
Hakka teslim olsun garip canımız
Dönen dönsün ben dönmezem Pîr’imden

Kalender Çelebi, elinde kalan birkaç bin kişilik kuvvetle Kayseri Sarız üzerinden Nurhak Dağları’na çekildi. Adana ve Tarsus yöresindeki ayaklanmacılarla Bozok bölgesindeki Zünnunoğlu ve Atmaca kuvvetlerini birleştirmeyi amaçlıyordu. Nurhak Dağı, bu iki gücün ortasında bulunuyordu. Eğer İran’a gitmeyi amaçlamış olsaydı, güneye değil, Sivas-Erzincan hattı üzerine çekilirdi.
Kalender Şah’ın elindeki inançlı ama yetersiz kuvvet, Sadrazam İbrahim Paşa’nın “Mehmet Ağa ile Pervane adındaki iki eşkıya avcısı” tarafından tuzağa düşürüldü. Kalender Şah ve yardımcısı Veli Dündar öldürüldü.. Başları Padişah’a götürüldü. Kalender’in taraftarlarından pek azı kırımdan kurtulabildi.
Kalender Şah Ayaklanması’nın bastırılması üzerine, Kanuni Sultan Süleyman Sadrazam İbrahim Paşa’yı ödüllendirerek yıllık ödeneğini iki katına çıkardı. Daha önce de sözünü ettiğimiz gibi, Kanuni döneminde (1520-1566), Sadrazam İbrahim Paşa, sonu gelmez seferlerin masraflarını karşılamak için, hazinenin tüm giderlerini köylülerin sırtına yüklemiş, bu yükü kaldıramayan köylü isyan etmeye başlamıştı. Kanuni, vergi toplama işini bugünkü deyimle, özelleştirmişti. Bu önlemler de yetersiz kalmıştı. Zorunlu olarak çiftçilik yapmayı bırakanlar köyleri boşaltmışlar, dağlara kaçmışlardı.
Pîr Sultan’ın köyü olan Banaz’da da bir çok ailenin durumu böyleydi.
Kızılbaş Türkmenleri kötü yönetim ve aşağılanmaya karşı, sürekli kırsalda yaşamak zorunda bırakılırken, kent merkezlerinde yaşamak, Sünni ve gayrimüslimlerin imtiyazı haline getirilmişti. Türkmen’in Osmanlı’ya karşı isyandan başka çaresi yoktu. İşin esası böyle olmasına karşın, çıkar ilişkisi içinde bulunan saray çevresi konuyu “Alevî, Rafızi, Kızılbaş’ların devlete başkaldırısı” olarak kayıt altına almaktaydı. Bazı aydınların İstanbul’da oturdukları yerde Anado lu’da görülen karışıklıkların nedenini araştırmadan, hepsine Alevî halkın ayaklanması deyip çıkmakta, padişahı bu insanlar aleyhine gazaba getirmekteydi. Bu karışıklıkları yalnız “Kızılbaş” ayaklanması olarak kaydeden Osmanlı tarihçileri, gerçekleri bildirmeye yanaşmamıştı.
Sivas Rum Eyaleti’nde ve Osmanlı egemenliğindeki Türkmenler, yönetici sınıfının kendilerine uygun gördüğü yaklaşımdan mutsuz olmuş umut kesmişlerdi. Yönetici sınıfı kendini Osmanlı, Memalik-i Ali Osman olarak tanımlamakta, ‘Türkmen’ sözcüğünü hakaret “idrak-i bi-Türk” (idraksiz, aptal Türk) anlamında kullanarak, Türkmenleri her fırsatta aşağılamaktaydı. Ekonomik ve siyasal bunalımlar hoşnutsuzluğun başlıcalarındandı. Buna dinsel hoşnutsuzluk da katılmaktaydı.
Görülmektedir ki, Pîr Sultan, Anadolu’nun yaşadığı sıkıntıların ortasında vücut bulmuştu. Kendisinin de Anadolu Kızılbaş siyasetinin öncüleri arasında olduğunu söylemek abartı olmasa gerek. Pîr Sultan idam edilinceye kadar en az on Alevî halk hareketini yaşadı. Büyük kırımlar ve kanla bastırılmış onca ayaklanmaya, Çaldıran savaşı (1514) öncesi ve sonrasında, yüz binlerin öldürüldüğü Kızılbaş kırımlarına tanık oldu.