Viranı Fakr-name’de Dört Kapı ve Makamları ;
” Şeriat Kapısı :
Zahirdir (görünen) gündür ve gün sabittir. Enbiyadır, gözdür. On makamdır. Âdem’dir ; görünür , ayağıyla yürür, yel gibi eser. Âdem üzeredir ve külliye nutuktu. Nutuk ağızdan ortaya çıkar ve ağız on babdır (kapıdır) ..
” Tarikat Kapısı :
Batındır (görünmeyen) ve batın gicedir, isbat yoktur. Evliyadır , kulaktır, on makamdır. Âdem’dir eliyle tutar, gözüyle görür, ateş gibi yanar. Edep üzeredir. Edeb, göz üzeredir ve göz on babdır..
“Marifet Kapısı :
Muhammed’dir, ağızdır, on makamdır. Âdem’dir, dil ile söyler, kulak gibi işitir ve su gibi bakar. Amel üzeredir, amel kulak üzeredir, kulak on babdır..
” Hakikat Kapısı :
Âli’dir ,(simgesi) burundur ve on makamdır. Âdem’dir yel gibi eser, ateş gibi yanar, su gibi akar , toprak gibi sakindir. Haya üzeredir ; burun on babdır…
” Kuran’i yani Şah-ı Merdan böyle ma’lum edübdür ki Şeriat bir sudur, bu sudan yunmayan, müslüman olmaz.
Tarikat bir ateştir, ol ateşten pişmeyen puhte (olgun) olmaz..
Marifet bir yeldir, yel esmeyince sular akmaz ve od yanmaz, çiylik pişmez. Yel esmeyince , eşyanın nefsi bağlanırdı..
Pir Hünkar Hacı Bektaşi Veli buyurur ;
“Yel esmedikçe daneler samandan arınmazdı..”
Viranı Dedenin bilgilendiği ve esin kaynağı olan Makalat’ında Hacı Bektaşi Veli anlatır :
” Yüce Tanrı dört türlü nesne yarattı ;
Toprak
Su
Ateş ve yel (rüzgar). Bunları da dört bölük kıldı :
1) Abidler ( çok ibadet edenler) bunlar şeriat ehlidir. Asılları yeldir saf ve güçlüdür..
2) Zahidler, asılları ateştendir. Tarikat ehlidir, ateş gibi yakarlar..
3) Arifler, asılları sudur. Marifet ehlidir, su temiz ve temizleyicidir..
4) Muhipler , ( sevenler) aslı topraktır. Teslimiyete razı olmanın simgesidir..
Kul , kırk makamda Tanrı’ya ulaşır. Bunların onu, Şeriat, onu Tarikat, onu Marifet, onu da Hakikat üzerinedir…