Biz “Mustafa Kemal’in Askerleriyiz”

İbrahim Göktürk’ün 10 Kasım 1964 yılında Ulus gazetesinde yayımlanan yazısında Zihni Kavukçu’nun ağzından pek bilinmeyen bir Ankara gecesi anlatılıyor:

“Ben Kurtuluş Savaşı sıralarında Ankara’nın Saman pazarı semtindeki bir askeri hastahanede sağlık memuru idim. Hastahane dediysem öyle ahım şahım bir bina ve kurum aklınıza gelmesin… Burası, o zaman ilk Rus Elçiliği binasının arkalarına düşen koca bir konak bozuntusu ve bozuk bir evdi. Odalar, koridorlar, merdivenler, haraplıktan gıcırdar dururdu…
O günlerde muhtelif savaş cephelerinden durmadan hasta ve yaralı askerler buraya sevk ediliyordu… Hastahanemiz yüzlerce yaralı ve hasta ile ağzına kadar doluydu. Buna rağmen binada sağlık personeli olarak bir ben, bir tek de doktor vardı… Nizamiye kapı nöbetçimiz, ünlü kadın kahraman Kara Fatma idi.

Elimizde ilaç yoktu ve ameliyat aletleri pek basit ve sınırlı şeylerdi. Tek doktorumuz ise bir operatör bahriye binbaşıydı. Tabii o zaman kendisi hastahanenin her şeyi sayılırdı. Sarı saçlı,yakışıklı, babacan bir deniz subayı. Kasımpaşa’dan kaçarak gelmiş buraya. Üstelik sesi de güzel ve yanık. Rakı bulursa birkaç tek atar akşamları. Bir taraftan hem yanık türküler söyler hem de isli bir petrol lambasının altında yaralıların ameliyatını yapar, kurşunları çıkarır, masanın üstüne dizerdi. Gündüz çalışmaları yetmediğinden gece de bu kesmeli, biçmeli, dikmeli ve gazelli operasyonlar geç vakitlere kadar devam ederdi. Bu esnada ben de bayılan yaralıların başucunda eter koklatır ve kendine yardım ederdim. Tabii o vakit hemşire filan hak getire… Ayrıca balık istifli yaralı ve hastaların inilti, feryat ve figanları çevreden duyulurdu… Yokluk ve yoksulluk diz-boyu, battaniye, karyola v. s. bulmak veya almak olanaklı değil… Üst makamdan bazen çaresiz istersek resmen: “Var olanla yetinin” diye yanıtlanırdı…

Yine kanlı cephe muharebelerinden sonraki gecelerden birindeyiz… Hastahane iyileşmemişleri bile taburcu ettiğimiz halde yaralılarla dopdolu… Tek operatörümüzle ameliyat odasındayız. İsli petrol lambası tepemizde… Ortalık dağınık, karışık, ben yerimdeyim. Doktorun sarı saçları terli anlına yapışmış.Beyaz gömleği kan ve leke içinde… Ağzında tatlı, özlemli, bir İstanbul türküsü, habire yaraları kesiyor, biçiyor, temizliyor, sarıyor, dikiyor. Bir yaralı masadan kalkarken yerine başkası yatırılıyor…

Tam bu sırada odaya bir kaç gölge ve ayak seslerinin girdiğini hissettim. Ve sertçe bir ses: “Kolay gelsin doktor bey!” dedi. Başlarımızı uzatarak dikkatle baktık: Gelen Gazi Mustafa Kemal’di… Sessizce binadan içeri girmişti, elinde bir kırbaç vardı. Hâl ve hatırımızı sordu ve: “Doktor, hele bir hastaneyi gezelim,” dedi. Hep beraber odaları, koğuşları, koridorları gezerken ve yaralıları üst üste balık istifi tahtalar üzerinde görünce, Gazi Mustafa Kemal’in gözleri birden şimşeklendi ve: “Kaç hastanız var? Karyola, battaniye ve yatağınız yok mu?” Doktor, altı yüz hastanın olduğunu, var olan yüz karyolayı kurduklarını ve gereksinime yetmediğini söyledi.

Gazi Mustafa Kemal bir an düşündü sonra: “Şimdi beş yüz tane yatak ve karyola göndereceğim. Hem iki saate kadar bunların hepsi kurulmuş olacak ve yerde yatan tek bir nefer görmeyeceğim!” dedi. Ellerimizi sıkarak yanındakilerle birlikte hızla ve yıldırım gibi hastahaneden uzaklaşıp gitti. Uykulu gözlerle saate baktık; gece yarısından üç saat sonraydı; Baştabiple birbirimize bakıştık. O zamanın Ankara’sında ve savaşın en civcivli günlerinde bir gece iki saate değil beş yüz karyola ve yatak, elli tane bile zor bulunuyordu… Hatta doktor; “Bu akşam Gazi, bir iki tek fazla atmış galiba.” dedi. Gülüşerek odamıza uykuya çekildik.

Neden sonra idi ki kapının vurulmasıyla derin yorgun uykumdan uyandım… Kapıdaki er: “Gazi’nin yatakları geldi, hemen kurulacak!” dedi. Kulak verdim, etraftan gıcır gıcır bir sel halinde sesler, uğultular, sert emirler birbirine karışıyordu. Pencereden şöyle bir başımı uzattım. Sayısız kağnılar birbiri ardınca gıcırtılarla Samanpazarı yokuşu yollarından hastaneye doğru akıyordu. Tan yeri neredeyse ağaracak gibi. Henüz aradan iki saat geçmiş bulunuyor…

Gazi’nin buyruğuyla beş yüz yatak ve karyola aynı gece Ankara’nın evlerinden teker teker toplanarak kağnılara yükletilmiş. İşte gelen onlardı… İçlerinde öyleleri vardı ki daha hiç kimse yatmamış. Alta serilmemiş…Kar gibi genç kızların rüyası olan gelinlik çeyizleri idi. Nice sırmalı, nakışlı örtüler, yastık yüzleri, atlas yorganlar, daha katlarından açılmamıştı bile…

Hayretler içinde kaldık… Önceki sözlerimizden utandık… Ve sıcak sevinç yaşlarımızı tutamadık. Gözlerimiz boşalıverdi.
Bütün ömrüm boyunca inandım ve gördüm ki, her zaman ve her çeşit koşullar altında Atatürk’ün kağnıları onun buyruğunu zamanında yerine ulaştırırdı…”

10 OCAK 1922 – Atatürk’ün, gazeteci Ahmet Emin (Yalman) Bey’le yaptığı -hayatına ait- uzun görüşmenin Vakit gazetesinde yayımlanması: “…Her tarafta çeşitli isimler altında birtakım örgütler başlamıştı. Bunları aynı program ve aynı ad altında birleştirerek bütün milleti ilgilendirmek ve bütün orduyu da bu amaca hizmet ettirmek gerekiyordu. Anadolu’ya girdiğim zaman daha ordu müfettişi görevi ve yetkisi üzerimde iken bu noktadan işe başladım ve bu amaç az zamanda belirdi, izlediğim çalışma şekli İstanbul’ca anlaşılınca beni İstanbul’a getirtmek istediler. Gitmedim; neticede istifa ettim.”

Mustafa Kemal’ gazeteci Ahmet Emin’e [Yalman] ”İlk hatıralar”, ”İlk emrivaki”, ”İsminin menşei”, ”Edebiyat merakı”, ”Siyasî İştigaller ve yeni fikirler”, ”Mektepte çıkarılan gazete”, ”Aramıza giren hafiye”, ”Askeri hayatımın başlangıcı”, ”Hürriyet cemiyetinin tesisi”, ”Makedonya’ya resmen nakil”, ”Meşrutiyet’ten sonra”, ”31 Mart’tan sonra”, ”Trablus ve Balkan harpleri”, ”Umumi harp”, ”Harbin son safhasında”, ”Mütarekeden sonra”, ”İstanbul’dan ayrılmak kararı”, ”Türkiye Büyük Millet Meclisi”, ”Misak-ı Milli ve ondan sonra”, ”Şahsi emeller istinatgâh bulamaz” başlıklarıyla 1922’de bir mülakat vermişti

Gazeteci Ahmet Emin’e Mustafa Kemal Paşa ile mülakat randevusunu Meclis ikinci başkanı Dr Adnan (Adıvar) almıştı. Fransız gazeteci Berthe Georges-Gaulis şerefine bir davet verilmiş, randevu da işte orada kotarılmıştı.

Ahmet Emin, Vakit gazetesinde herkesin merak ettiği Mustafa Kemal’i anlatacaktı. Ahmet Emin, soğuk ama güneşli bir kış sabahı Dr Adnan ile buluştu ve saat 11.00’den önce Çankaya’daki evin kapısını çaldılar. Kısa bir süre çalışma odasında onu beklediler.

Saat tam 11’i çalarken kapı açıldı, Mustafa Kemal Ankara’nın harp modasına uygun bir kıyafetle odaya girdi, masanın başına oturdu. Ahmet Emin büyük bir heyecanla çocukluk günlerinden başlayarak Mustafa Kemal’in yaşamına dair sorularını sıralamaya başladı. Ayrıntılı cevaplar alıyordu.

Yemek vakti gelmiş, acele işler için Meclis’e gitmek gerekiyordu. Üç saate yakın süren mülakat sırasında Mustafa Kemal ya bir ya iki sigara için soluklanmıştı. 10 Ocak 1922 günü Vakit gazetesinde yayımlanan bu görüşme Mustafa Kemal’in yaşamını anlatan tek ayrıntılı roportaj olarak yıllardır okunuyor, alıntılanıyor. *

MUSTAFA KEMAL’İN AHMET EMİN’E VERDİĞİ MÜLÂKAT, 10 Ocak 1922

İlk Hatıralar

”Çocukluğuma dair ilk hatırladığım şey, mektebe girmek meselesine aittir. Bundan dolayı annemle babam arasında şiddetli bir mücadele vardı. Annem, ilâhilerle mektebe başlamamı ve mahalle mektebine gitmemi istiyordu. Rüsumatta memur olan babam, o zaman yeni açılan Şemsi Efendi’nin mektebine devam etmeme ve yeni usul üzerine okumama taraftardı.

Nihayet babam işi mâhirane bir surette halletti: Evvelâmerasim-i mütâde (alışılmış tören) ile mahalle mektebine başladım. Bu surette anmemin gönlü yapılmış oldu. Birkaç gün sonra da mahalle mektebinden çıktım. Şemsi Efendi’nin mektebine kaydedildim.

Az zaman sonra babam vefat etti. Annemle beraber dayımın nezdine (yanına) yerleştik. Dayım köy hayatı geçiriyordu. Ben de bu hayata karıştım. Bana vazifeler veriyor, ben de bunları yapıyordum. Başlıca vazife tarla bekçiliği idi. Kardeşimle beraber bakla tarlasının ortasındaki bir kulübede oturduğumuz ve kargaları koğmakla uğraştığımızı unutamam. Çiftlik hayatının diğer işlerine de karışıyordum. Böylece biraz vakit geçince, annem mektepsiz kaldığım için endişe etmeye başladı. Nihayet Selânik’te bulunan teyzemin evine gitmeme ve mektebe devam etmeme karar verildi. Selânik’te Mülkiye İdadisi’ne kaydoldum. Mektepte Kaymak Hafız isminde bir hoca vardı. Bir gün sınıfımızda ders verirken diğer bir çocukla kavga ettim. Çok gürültü oldu. Hoca beni yakaladı. Çok döğdü. Bütün vücudum kan içinde kaldı. Büyük validem zaten mektepte okumama aleyhtardı. Beni derhal mektepten çıkardı.

İlk Emrivaki

Komşumuzda binbaşı Kadri Bey isminde bir zat oturuyordu. Oğlu Ahmet Bey askerî rüştiyesine devam ediyor ve mektep elbisesi giyiyordu. Onu gördükçe ben de böyle elbise giymeğe hevesleniyordum. Sonra sokaklarda zabitler görüyordum. Bu dereceye vâsıl olmak için tâkip edilmesi lâzım gelen yolun, askerî rüştiyesine girmek olduğunu anlıyordum.

O sırada annem Selânik’e gelmişti. Askerî rüştiyesine girmek istediğimi söyledim. Valide askerlikten mütehâşi idi (ürkmüştü). Asker olmama şiddetle mümanaat ediyordu (karşı koyuyordu). Kabul imtihanı zamanı ona sezdirmeden kendi kendime askerî rüştiyesine giderek imtihan verdim. Böylece valideye karşı bir emrivâki ihdas edilmiş oldu.

Rüştiyede en çok riyaziyeye merak sardırdım. Az zamanda bize bu dersi veren hoca kadar, belki de daha ziyade malûmat sahibi oldum. Derslerin fevkinde meselelerle iştigal ediyordum. Tahriri sualler yazıyordum. Riyaziye muallimi de tahriren cevap veriyordu.

Mustafa Kemal İsminin Menşei

Hocamın ismi Mustafa idi. Bir gün bana dedi ki: ”Oğlum, senin de ismin Mustafa, benim de… Bu böyle olmayacak. Arada, bir fark bulunmalı, bundan sonra adın Mustafa Kemal olsun…” O zamandan beri ismim filhakika Mustafa Kemal kaldı.

Hoca sert bir adamdı. Sınıfta birinci, ikinci tanımıyordu. Bir gün bize: ”Aranızda kendine kimler güveniyorsa kalksınlar, onları müzakereci yapacağım” dedi. Evvelâ tereddüt ettim. Ayağa öyleleri kalktı ki ben kalkmamayı tercih ettim. Bunlardan birinin müzakeresi altına girdim. Müzakerenin sonunda tahammülüm son dereceye geldi. Ayağa kalkarak: ”Ben bundan iyi yaparım” dedim. Bunun üzerine hoca beni müzakereci yaptı, eski müzakereciyi benim müzakerem altına verdi.

Askerî rüştiyesini ikmal ettiğim zaman merakım epeyce ileri gitmişti. Manastır askerî idadisinde riyaziye (matematik) pek kolay geldi. Bununla meşgul olmağa devam ettim. Fakat Fransızcada geri idim. Muallim benimle çok meşgul olmuyor, acı ihtarlarda bulunuyordu. Bu ihtarlar benim pek gücüme gitti. İlk sıla zamanında çare aradım. İki, üç ay gizlice Frerler mektebinin hususî sınıfına devam ettim. Böylece mektep derslerine nispetle fazla derecede Fransızca öğrendim.

Edebiyat Merakı

O zamana kadar edebiyatla çok temasım yoktu. Merhum Ömer Naci Bursa idadisinden koğulmuş, bizim sınıfa gelmişti. Daha o zaman şairdi. Benden okuyacak kitap istedi. Bütün kitaplarımı gösterdim. Hiçbirini beğenmedi. Bir arkadaşın kitaplarımdan hiçbirini beğenmemesi gücüme gitti. Şiir ve edebiyat diye bir şey olduğuna o zaman muttali oldum (öğrendim). Ona çalışmağa başladım. Şiir bana cazip göründü. Fakat kitabet hocası diye yeni gelen bir zat, beni şiirle iştigalden menetti. ”Bu tarz işgal seni asker olmaktan uzaklaştırır” dedi. Maahaza güzel yazmak hevesi bende baki kaldı.

İdadide iken muannidane (inatla) bir surette çalışıyorduk. Sınıfta birinci, ikinci olmak için hepimizde şiddetli bir gayret vardı. Nihayet idadiyi bitirdim. Harbiyeye geçtim. Burada da riyaziye merakı devam ediyordu. Birinci sınıfta saf, gençlik hayallerine tutuldum. Dersleri ihmal ettim. Senenin nasıl geçtiğinin hiç farkında olmadım. Ancak dersler kesilince kitaplara sarıldım.

İkinci sınıfa geçtikten sonra askerlik derslerine merak sardırdım. Şiir yazmak hakkında idadi hocasının vazettiği memnuiyeti unutmuyordum. Fakat güzel söylemek ve yazmak hevesi baki idi. Teneffüs zamanlarında kitabet talimleri yapıyorduk. Saati ellerimize alıyor, ”bu kadar dakika sen, bu kadar dakika ben söyleyeceğim.” diye müsabaka ve münakaşalar tertipliyorduk.

Siyasî İştigaller ve Yeni Fikirler

Harbiye senelerinde siyaset fikirleri baş gösterdi. Vaziyet hakkında henüz nâfiz (içe işliyen) bir nazar hâsıl edemiyorduk. Sultan Hamit devri idi. Namık Kemal Bey’in kitaplarını okuyorduk. Tâkibat sıkı idi. Ekseriyetle ancak koğuşta, yattıktan sonra okumak imkânını buluyorduk. Bu gibi vatanpervarane eserleri okuyanlara karşı takibat yapılması, işlerin içinde bir berbatlık bulunduğunu ihsas ediyordu (sezdiriyordu). Fakat bunun mahiyeti gözlerimiz önünde tamamıyla tebellür etmiyordu (belirmiyordu.)

Erkân-ı harp sınıflarına geçtik. Mutad olan derslere çok iyi çalışıyordum. Bunların fevkinde olarak bende ve bazı arkadaşlarda yeni fikirler peyda oldu.

Memleketin idaresinde ve siyasetinde fenalıklar olduğunu keşfetmeye başladık.

Mektepte Çıkarılan Gazete

Binlerce kişiden ibaret olan Harbiye talebesine bu keşfimizi anlatmak hevesine düştük. Mektep talebesi arasında okunmak üzere mektepte el yazısıyla gazete tesis ettik.

Sınıf dahilinde ufak teşkilâtımız vardı. Ben heyet-i idareye dahildim. Gazetenin yazılarını ekseriyetle ben yazıyordum.

O zaman Mekâtip (okullar) Müfettişi İsmail Paşa vardı. Bu harekâtımızı keşfetmiş. Takip ettiriyormuş. Mektebin Müdürü Rıza Paşa isminde bir zattı. Bu zat Padişah nezdinde İsmail Paşa tarafından tahtie edilmiş (hatalı görülmüş) ”Mektepte böyle talebe var. Ya farkında olmuyor, ya müsamaha ediyor.” denilmiş. Rıza Paşa mevkiini muhafaza için inkâr etmiş.
Bir gün, gazetenin icap eden yazılarından birini yazmakla meşguldük. Baytar dershanelerinden birine girmiş, kapıyı kapatmıştık. Kapı arkasında birkaç nöbetçi duruyordu. Rıza Paşa’ya haber vermişler. Sınıfı bastı. Yazılar masa üstünde ve ön tarafta duruyordu. Görmemezliğe geldi. Ancak dersten başka şeylerle iştigal vesilesiyle tevkifimizi emretti. Çıkarken: ”Yalnız izinsizle iktifa olunabilir” dedi. Sonra hiçbir ceza tatbikîne lüzum olmadığını söylemiş. Böyle hareket etmesinde, kendine atfedilen kusuru meydana çıkarmamak gayretinin dahli olmakla beraber hüsn-i niyeti de inkâr edilemezdi.

Erkân-ı Harbiye sınıflarının nihayetine kadar bu işlere devam ettik. Yüzbaşı olarak mektepten çıktıktan sonra İstanbul’da geçireceğimiz müddet zarfında bu işlerle daha iyi iştigal için bir arkadaş namına bir apartman tuttuk. Ara sıra orada toplanıyorduk. Bu hareketlerimizin hepsi takip olunuyor ve biliniyordu.

Aramıza Giren Hafiye

Bu sırada Fethi Bey namında eski arkadaşlardan zabit iken askerlikten terdolunmuş bir zat karşımıza çıktı. Kendisinin sefalet-i halinden (yoksul durumundan) muavenete (yardıma) muhtaç olduğundan, yatacak yeri bulunmadığından bahisle bize iltica etti( sığındı). Biz de bu zatı malik olduğumuz apartmanda yatırmaya ve muavenet (yardım) etmeye karar verdik. İki gün sonra kendisinin talebi üzerine bir yerde mülâki olacaktık. Gittiğim zaman yanında mâbeyne mensup bir de yâver gördüm. Apartmanda yatan İsmail Hakkı Bey namında bir zat vardı, derhal götürmüşler. Bir gün sonra da bizi tevkif ettiler. Fethi Bey meğer İsmail Paşa’nın hafiyesi imiş, bir müddet münferit surette mahpus kaldım. Sonra mâbeyne götürdüler. İsticvap edildim (sorguya çekildim). İsmail Paşa, başkâtip, bir de sakallı bir adam hazır bulunuyordu. İsticvaptan anladık ki gazete çıkardığımızdan, teşkilât yaptığımızdan, apartmanda çalıştığımızdan, hulâsa bütün bu işlerden dolayı maznun bulunuyorduk. Daha evvelki arkadaşlar itiraflarda bulunmuşlar. Birkaç ay böyle mevkuf tutulduktan sonra bıraktılar.

Askerî Hayatımın Başlangıcı

Birkaç gün sonra Erkân-ı Harbiye Dairesine tekmil erkân-ı harp arkadaşları çağırdılar. Mütesaviyen (eşit olarak) Edirne ve Selânik’e, yani o zamanki ikinci ve üçüncü ordulara gönderilmemiz mukarrerdi. Kur’a çekileceğini, fakat beynimizde (aramızda) anlaşırsak kur’aya lüzum kalmayacağını söylediler. Ben arkadaşlara işaret ettim. Biraz konuştuk. Filhakika ufak bir anlaşma neticesinde ikinci ve üçüncü ordulara gidecekleri ayırdık. Bu tarz hareketi aramızda teşkilât bulunduğuna delil diye telâkki ettiler. Beni Suriye’ye nefyettiler (sürgün ettiler). Şam’da bir süvari kıt’asında staj yapmaya memur olunmuştum. O sıralarda Dürzîlerle bir takım meseleler vardı. Dürzîler üzerine kıtaat sevk olunuyordu. Ben de bu meyanda gittim. Dört ay orada kaldım.

Hürriyet Cemiyetinin Tesisi

”Hürriyet Cemiyeti” namında bir cemiyet vücuda getirdik. Bunu tevsi (genişletmek) için aldığımız tedbirler meyanında benim muhtelif sünufu askeriyede (askeri sınıflarda) staj yapmak bahanesiyle Beyrut, Yafa ve Kudüs’e gitmem vardı.

Böylece hareket ettim. İsimlerini saydığım yerlerde teşkilât yapıldı. Yafa’da, daha fazlaca kaldım. Oradaki teşkilât daha kuvvetli oldu. Fakat Suriye’de arzu ettiğimiz derecede işi taazzuv ettirmek (oldurmak) gayri mümkün görünüyordu. Bende işin Makedonya’da daha sert gideceği kanaati vardı. Oraya gitmek için çare düşünmekte idim.

Nefye (sürgüne) dair hakkımda çıkan iradede ”vesait-i sehile ile memleketine gidemeyecek bir yere gönderilmesi” kaydı vardı. Bu itibarla Makedonya’ya gitmek müşküldü. O esnada bir yanlışlık mahsulü olduğuna şüphe olmayan bir mezuniyet tezkeresi elimize geçti. Buna yanlışlık denebilir. Fakat bu yanlışlık şurada burada çalışan komite erkânının netice-i mesaisi (çalışmalarının sonucu) olarak icat edilmişti.

Bu tezkereye nazaran mezunen İzmir’e gidebilecektim. İşin içinde bir yanlışlık olduğunun meydana çıkacağını takdir ediyordum. Fakat o esnada Selânik’te topçu müfettişi bulunan Şükrü Paşa’nın gayet vatanperver bir zat olduğunu hikâye ediyorlardı. Kendisine bir mektup yazdım. Kendimi ve maksadımı az çok açıkça anlattım. Bu maksatların seri surette yapılması Makedonya’ya gitmeme mütevakkıftı (bağlı idi). Kendi evsafı hakkında duyduğum şeyler doğru ise delâlet (yardım) etmesini rica ettim. Doğrudan doğruya cevap vermedi. Fakat ne şekilde olursa olsun kendiliğinden Selânik’e gidersem işi temin edeceğini bilvasıta bildirdi. Tezkereyi cebimize koyduk. Makedonya’ya gitmek üzere hareket ettim. Fakat hareketi müteakıp meselenin meydana çıkması ihtimaline karşı izimi kaybettirmek için evvelâ Mısır’a, sonra Yunanistan’a gittim. Şayet bir malûmat olursa oralardan geçerken Yafa’da bildireceklerdi. Hiçbir şey yazmadılar. Mütenekkiren (kılık değiştirerek) Selanik’e girdim. Bir gece Şükrü Paşa’yı gördüm. Benimle temastan tevahhus ediyordu (ürküyordu). Ben ciddî bir nokta-i istinat (dayanma noktası) bulmaksızın dört ay kadar Selânik’te kaldım. Bu esnada mektep müdürü Tahir Bey, Hoca İsmail Efendi, Ömer Naci, Hüsrev Sami, Hakkı Baha gibi arkadaşlara maksatlarımı anlattım. Hürriyet Cemiyeti’nin bir şubesini tesis ettim.

Makedonya’ya Resmen Nakil

Selânik’te bulunduğumu İstanbul haber alarak, takibata başladı. Oradan tekrar mütenekkiren (kılık değiştirerek) Yafa’ya geldim. O zaman bir Akabe meselesi vardı. Kendimi derhal hududa memur ettim. Arandığım zaman hudut üzerinde isbat-ı vücut ettim.

Cem’an (Toplam) iki buçuk, üç sene Suriye’de kalmıştım. Bu müddet zarfında her şey unutulmuştu.

Makedonya’ya nakil için resmen müracaat ettim. Maksadıma nihayet vâsıl oldum.

Selânik’e geldiğimde bizim Hürriyet Cemiyeti’nin ”Terakki ve İttihat” namını aldığını duydum. Doktor Nazım Bey, Paris’ten Selânik’e gelmiş. ”Terakki ve İttihat Cemiyeti’nin tarihte yeri var. O nam altında çalışırsa daha iyi tesir eder” diye arkadaşları ikna etmiş. Cemiyet o nam altında çalışmakta devam etti. Resmi memuriyetim, maiyet müşürü erkân-ı harbiyesinde idi. Ben bu vaziyette iken 1324 (1908) senesi geldi ve Meşrutiyet ilan olundu.

Meşrutiyet’ten sonra

Meşrutiyet’ten sonra bütün eşhas (şahıslar) meydana çıktı. O zamana kadar saf ve nezih (temiz) çalışıyorduk. Ben herkesi öyle biliyordum. Şahsi nümayişleri çirkin buldum.

Bazı arkadaşların harekâtını şayan-ı tenkid gördüm. Tenkidden içtinap etmedim (çekinmedim).

Bu fenalıkları bertaraf etmek için ilk düşündüğüm tedbir ordunun siyasetten çekilmesi nazariyesi idi. Bunu diğer arkadaşlar caiz görmüyorlardı. Nihayet 31 Mart Vak’ası oldu. Bu vak’a üzerine Makedonya’dan giden kıtaatın ve ilk devirde Edirne’den bunlara iltihak eden kuvvetlerin erkân-ı harbiye reisi olarak İstanbul’a gittim. Bidayette kumandan Hüsnü Paşa idi. ”Hareket Ordusu” ismini ben buldum. O zaman bunun manasını kimse anlamamıştı. Mesele şundan ibaretti: İstanbul’a hitaben bir beyanname yazmak lazım geldi. Bunu ben yazdım. Sonra sefirlere hitaben ikinci bir beyanname yazdık. Buna ne imza konulması münasip olduğunu düşündük. Bazı arkadaşlar ”Hürriyet Ordusu” dediler. Halbuki bütün ordu hürriyet ordusu vaziyetinde idi.

Hareket halinde bulunan kuvvetlerin vaziyetini göstermek için ”hürriyet ordusunun operasyon kuvvetleri” denildi. Ben bu ”operasyon” kelimesinin Türkçeye tercümesini düşünerek ”Hareket Ordusu” tâbirini kullandım.

31 Mart’tan sonra

31 Mart meselesi halledilince tekrar Selânik’e döndüm. Ordunun cemiyetten ayrılması ve siyasetle iştigal etmemesi nokta-i nazarını bu defa daha kuvvetle ileri sürmeye başladım.

İlan-ı meşrutiyetten (meşrutiyetin ilanından) sonra teşkilât yapmak için Trablusgarp’a gönderilmiştim. Her defa orada İttihat ve Terakki Kongresi’ne murahhas (delege) intihap olunuyor, fakat gitmiyorduk. Bir defa yalnız bu maksadı anlatmak için gittim. Maksadımı kabul ettirdim. Fakat muvaffakiyet yalnız kongrenin nazari kararında kaldı. Tatbik edilmedi. İttihat ve Terakki’nin bazı eşhası (kişileri) ile aramızda Meşrutiyet’ten sonra başlayan ihtilâf-ı efkâr (fikir ayrılığı) nihayet derecede şiddetlendi ve tamam bu ana kadar devam etti.

Bundan sonra yeni ordu teşkilâtı yapıldı. İzzet Paşa Erkân-ı Harbiye Reisi idi. Ben bu teşkilâtta Selânik kolordusu Erkân-ı Harbiyesi’ne küçük rütbede bir zabit sıfatıyla dahil oldum. Henüz kolağası rütbesinde idim. Ordunun talim ve terbiyesi ile uğraşıyordum. Bu itibarla şifahi ve tahriri pek çok tenkitler yapmak mecburiyeti hâsıl oluyordu. Bun tenkidat bilhassa eski kumandanları rencide ediyordu. Bunun, benim ameliyattan ziyade nazariyatçı olduğumdan ileri geldiğine zahip olarak (kapılarak) mücazat (cezalandırma) kabilinden 38’inci piyade alayına kumandan yaptılar. Bu tâyin gazap yüzünden rahmet oldu. Alay Kumandanlığı’nı ifa ettiğim sırada, Selânik’te bulunan tekmil garnizon kıtaatı, alayın tatbikatına kendiliklerinden iştirâke başladılar. Verilen konferanslara diğer zabitlerin iştirâki görüldü. O zaman Selânik’te bu faaliyetten şüphelendiler. Beni Mahmut Şevket Paşa marifetiyle İstanbul’a çağırdılar. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye’de bir vazifeye tâyin ettiler.

Selânik’te bulunduğum sırada Arnavutluk harekâtıyla meşgul olmuştum. Evvela Şevket Turgut Paşa memur iken Mahmut Şevket Paşa bizzat Arnavutluk harekâtını ele almıştır. Beni de erkân-ı harbiye reisi diye beraber götürdü.

Trablus ve Balkan harpleri

İstanbul’a çağırıldığım sırada İtalyanlar Trablusgarp’a hücum ettiler. Ben de tebdil-i nam (ad değiştirme) ve kıyafet ederek bazı arkadaşlarla beraber Mısır’a oradan Bingazi taraflarına gittim. Bir sene kadar devam eden harp esnasında Bingazi Kuvvetleri Kumandanlığında bulundum.

Asıl memlekette de Balkan Harbi başlamıştı. Bulgar ordusu Çatalca hattına ve Bolayır’ın şimâline (kuzeyine) geldiği bir sırada İstanbul’a avdet ettim (döndüm).

Umumî harp
Bu senenin nihayetinde Harb-i Umumî ilan olundu. Vâki olan müracaat ve talebim üzerine Tekirdağı’nda henüz teşkil edilen 19’uncu fırkaya kumandan oldum. Arıburnu’nda, Anafarta’da bulundum. İngilizler çekilip gittikten sonra bir ay Edirne’de 16’ncı Kolordu ile kaldım. Sonra Kolordu Kumandanı olarak Diyarbakır ve havalisine gittim. Orada yaptığımız mühim muharebelerden biri, Bitlis ve Muş’un Ruslardan istirdadıdır (kurtarılmasıdır).

Harbin son safhasında

Harbin son safhasında bazı fikirlerim kabul edilmeyince kumandayı da red ile İstanbul’a döndüm. O sıralarda idi. Veliahd ile birlikte Alman Karargâh-ı Umumîsi’ne gittik ve Alman garp cephesinin bazı aksamını gördük. Bu müşahedatımdan (gözlemimden) Hindenburg ve Ludendord ile mülâkatlarımdan sona mutalebat-ı sâbıkamdaki (eski isteklerimdeki) isabete daha ziyade kani oldum.

O zaman hâsıl ettiğim son kanaat, Harb-i Umumi’ye dahil olunduğu ilk anda söylemiş olduğum fikrin aynı olarak tecelli etti (meydana çıktı).

Bu seyahatten hasta olarak İstanbul’a geldim. İstanbul’da bir iki ay tedavi gördükten sonra tedavi maksadıyla Viyana’ya gittim. Orada sanatoryumda bir ay yattım. Bir müddet de Karlsbat’da kaldım.

Diğer taraftan Sina cephesinde, benim vaktiyle raporlarda tafsil ettiğim (iyice açıkladığım) fecayi aynen vâki oldu.

Bunun üzerine Falkenhayn Almanya’ya çağırıldı. Yerine Liman Von Sanders memur edildi. Birkaç gün sonra iki Alman generalinin yanında huzura çağrıldım. Maksadın beni tekrar yedinci orduya göndermek olduğunu öğrenmiş bulunduğum için yalnızca kabul edilmek arzusunu izhar ettim (belirttim). İlk şekl-i davette ısrar gösterildi ve bana, yedinci orduya kumandan tayin edildiğimden bahisle nev’ama (sadece) ifa edeceğim hidemata (hizmetlere) dair talimat verildi. Bu talimat, bana tevdi edilen (verilen), vazife ve salâhiyetle gayr-i kaabil-i icra (yapılamaz) idi. Ancak bunu anlatmaya da imkân yoktu. Binnetice vaktiyle istifa etmiş olduğum 7. Ordu Kumandanlığı’na tekrar başlamak üzere Nablus’a gittim.

Mütarekeden sonra

Aynı sıralarda mütareke imza edilmişti. Daha Halep’te iken, derhal kabineyi tebdil etmek (değiştirmek) ve yerine isimlerini sarahaten (açıkça) söylediğim zevattan (kişilerden) mürekkep bir kabine geçirmek lüzumunu ve aynı zamanda benim İstanbul’a celbim faydalı olacağını açıktan açığa İstanbul’a bildirmiştim. Vâkıa kabine tebeddil etti, fakat benim İstanbul’a celbime lüzum görülmedi. Nihayet bu kabine de düştükten sonra İstanbul’a gittim.

İstanbul’a muvasalatımda (varışımda) benim nazarımda vaziyet şu idi: Meclis-i Meb’usan nasıl hareket etmek lazım geleceğinde mütereddit (kararsız) bulunuyordu.

Yeni sukut etmiş (düşmüş) zevatla ve mes’uslarla ayrı ayrı görüştüm. O zaman düşündüğüm şey, her ciheti tatmin ederek müdafaa-i memleket için kuvvetli bir vaziyet ihdas olunabileceği merkezinde idi. Fakat bu düşünce üzerinde lüzumu kadar çalışmaya vakit kalmadan Meclis’in feshine şahit olduk.

İstanbul erbabı hamiyetince (hamiyetli kimselerinden) muhtelif namlar altında programlar ve fırkalar teşkil olunmak suretiyle çare-i halâs (kurtuluş yolu) aranmakta idi. Bunların her birini ayrı ayrı tetkik ettim. Hiçbiri bir kuvve-i teyidiyeye (inandırıcı kuvvete) istinat etmiyordu (dayanmıyordu). Binaenaleyh hiçbiriyle teşrik-i mesâiden (işbirliğinden) bir netice beklemedim. Kuvve-i teyidiyenin doğrudan doğruya millet olacağı kanaati bende pek kuvvetli idi.

İstanbul’dan ayrılmak kararı

İstanbul’da cereyan eden ahvalden, yapılan teşebbüslerden, bilhassa vaziyetin vahamet (ağırlık) ve fecaatinden milletin haberi yoktu. İstanbul’da oturup milleti haberdar etmek imkânı da kalmamıştı. Binaenaleyh yapılacak şeyin İstanbul’dan çıkıp milletin içine girmek ve orada çalışmak olduğuna karar verdim. bunun suret-i icrasını (uygulama şeklini) düşündüğüm ve bazı arkadaşlarla müzakere ettiğim sırada idi ki hükümet beni ordu müfettişi olarak Anadolu’ya göndermeyi teklif etti. Bu teklifi derhal maalmemnuniye (sevinçle) kabul ettim ve tam Yunanlıların İzmir’e girdikleri gün idi ki İstanbul’dan ayrıldım.

Benim düşündüğüm şu idi: Her tarafta muhtelif namlar altında birtakım teşekküller başlamıştı. Bunları aynı program ve aynı nam altında birleştirerek bütün milleti alâkadar etmek ve bütün orduyu da bu maksada hâdim (hizmet eder) kılmak lâzımdı. Anadolu’ya girdiğim zaman, daha ordu müfettişi sıfat ve salâhiyeti üzerimde iken, bu noktadan işe başladım ve bu maksat az zamanda hâsıl oldu.

Takip ettiğim tarz-ı mesai (çalışma tarzı) İstanbul’da malûm olunca beni İstanbul’a celbetmek istediler. Gitmedim. Binnetice istifa ettim.

Bir ferd-i millet sıfatıyla Erzurum Kongresi’ne iştirak ettim. Erzurum Kongresi’nde tespit edilen esasları bütün memlekete teşmil (yayma) maksadıyla Sivas’ta da bir kongre akdolundu. Bu kongrelerin tevlit ettiği Heyet-i Temsiliye namındaki heyetle kongrelerin esasatını takip ettik.

Türkiye Büyük Millet Meclisi

Meb’usanın (milletvekillerinin) tekrar intihabı (seçimi) ve Meclis’in İstanbul’da küşadı (açılması) temin olunmuşsa da Meclis’in duçar-ı tecavüz (saldırıya uğramış) olması üzerine Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni vücude getirmeye teşebbüs olunmuş ve bu suretle 23 Nisan tarihinde bu Meclis toplanıp işe başlamıştı. Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda mevcut olup mezkûr kanunun ruhunu ifade eden ve ilk projede zikrolunan prensiplerin menşeine gelince, esasen ötedenberi Hâkimiyet-i Milliye’nin en iyi temsili mümkün olacağına dair nazari olarak bazı tetkikat ve tetebbuat-ı nazariyeden benim çıkarabildiğim netice şu idi: Hâkimiyet-i Milliye’nin tamamıyla mütecelli olması (meydana çıkması), bunun sahib-i aslîsi (asıl sahibi) olan bütün insanların bir araya gelip, bunu bilfiil istimal etmesiyle (kullanmasıyla) mümkündür. Fakat bütün Türkiye ahalisinin toplanması suretiyle bu maksadın teminine amelî bir çare olsa olsa bunların sahib-i salâhiyet vekillerinin bir araya gelip bu işi yapması olabilirdi. Hâkimiyet-i Milliye’mizin bir zat veyahut eşhası mahdut (sınırlı) kabine gibi bir heyet tarafından temsil edilmesi yüzünden memleketi ve milleti istibdattan kurtaramadığımız vekayi-i tarihiye ile (tarihi olaylarla) müsbit (ispat edilmiş) olduğundan herhalde bu hakkı temsili mümkün olduğu kadar çok insanlardan mürekkep ve müddet-i vekâleti az bir heyette temsil ve tecelli ettirmek bence yegâne çare idi. Memleket dahilinde ve millet içinde evvel ve âhır (sonra) yapmış olduğum tetkikat ve tetebbuat (araştırma) da bana bu fikrin kaabiliyet-i icraiyesinde (uygulamasında) büyük imkânlar ve isabetler olduğu kanaatini vermişti. Herhalde halkımızı idare ile yakından alâkadar etmek yani idareyi doğrudan doğruya halkın eline verebilecek bir tarzı idareyi tesis etmek hem Hâkimiyet-i Milliye’nin hakiki olarak temsili ve hem de bu sayede halkın benliğini anlaması itibariyle elzem (çok lüzumlu) idi.

İşte bu düşüncelerin bu tetkiklerin ilhamı olarak bu proje yapılmıştı.

Halkçılık teşkilâtı en ufak daireye kadar teşmil edildiği takdirde muhassalanın (elde olunan sonuç) daha büyük ve feyznak (feyizli) olacağına şüphe yoktur. Memleket ve milletin içinde bulunduğu müşkülâtı ve hal-i harbi de (savaş durumunu da) düşünürsek Meclis’in muhassala-i faaliyetini (çalışmalarının sonucunu) ve oradaki muvaffakiyetini takdir etmemek mümkün değildir.

Misak-ı Milli ve ondan sonrası

Misak-ı Milli sulh akdetmek için en mâkul ve asgari (en az) şeraitimizi (şartlarımızı) ihtiva eder bir programdır. Sulhe vâsıl olmak için temerküz ettireceğimiz (toplayacağımız) esasatı ihtiva eder. Fakat memleket ve milleti kurtarmak için sulh yapmak kâfi değildir. Milletin halâs-ı hakikisi (gerçek kurtuluşu) için yapılacak mesai ondan sonra başlayacaktır. Sulhtan sonraki mesaide muvaffak olabilmek milletin istiklâlinin mahfuziyetine (korunmasına) vâbestedir (bağlıdır). Misak-ı Milli’nin hedefi onu temindir. Memleket ve milletin âtisinden (geleceğinden) asıl emin olabilmesi, bir defa halkçılık esasına istinat eden teşkilâtı idariyesinin bihakkın teşmiş ve taazzuv ettirilmesi ve tatbik olunmasıyla beraber ahval-i iktisadiyemizin (ekonomik durumumuzun) refah-ı millimizi (milli refahımızı) temin edecek tarzda ıslah ve ihyasına (canlandırılmasına) vâbestedir (bağlıdır). Bu hakayikı (gerçeği), akîde-i milliye tanıyarak muhafaza edebilecek bir heyet-i içtimaiye olabilmemiz için de maarifimizi tamamen amelî ve ihtiyacat-ı hakikiyemize (gerçek gereksinmemize) muvafık bir program dairesinde ihya etmek lazımdır. Bu noktalarda muvaffakiyet sayesinde memleket imar edilebilecek ve millet zenginleştirilebilecektir.

Ufak bir program kadrosu söylemek lazım gelirse: teşkilât baştan nihayete kadar halk teşkilâtı olacaktır. İdare-i Umumiye’yi halkın eline vereceğiz. Bu Heyet-i İçtimaiye’de sahib-i hak olmak, herkesin sahib-i sa’y (çalışma sahibi) olması esasına istinat edecektir (dayanacaktır). Millet, sahib-i hak (hak sahibi) olmak için çalışacaktır. Islah olunacak şeyler, iktisadiyat ve maariftir. Bu sayede memleket imar edilecek, millet refah sahibi olacaktır. Hiçbir millet ve memlekete karşı fikr-i tecavüz (tecavüz fikri) beslemeyiz. Fakat muhafaza-i mevcudiyet ve istiklâl için, bir de milletimizin bu dediğimiz sahada müsterihane ve kemal-i itminan (tam bir güvenle) çalışarak müreffeh ve mesut olmasını temin için her vakit memleket ve milletimizi müdafaaya kaadir (gücü yeter) bir orduya malikiyet de nuhbe-i âmâlimizdir (emellerimizin en kutsalıdır).

Teşkilâtı idaremizde bütün bu esasların mahfuziyeti tabiidir. Buna nazaran hükümet doğrudan doğruya BMM’nin kendisidir. Böyle umur-u idareyi (idari işleri) memlekette sahib-i icraat olan bir heyetin, muhtelif fikir ve içtihatlar etrafında toplanmış partilerden ziyade müşterek nukat-ı esasiyeye (esas noktalara) riayetkâr mümteziç (kaynaşmış) ve müstenit bir heyet olması şayanı arzudur. Ancak içtimai esaslarımızın menbaı (kaynağı) olan millette henüz hayat ve saadat-i hakikiyelerini kâfil (sağlayan) efkârı umumiye şâmil bir surette gayri mütebariz (belirsiz) olduğundan, bundan istifade ederek kendi fikir ve içtihatlarının isabetli iddiasında bulunacak bazı insanlarıny ine bazı kimseleri kendi nokta-i nazarlarına raptetmesi (bağlaması) ve binnetice parti haline teşekküller vücude gelmesi baîdül ihtimal (uzak ihtimal) değildir.

Buna mukabil bazı hususi içtihatların mevcudiyeti belki de müsademe-i efkâr (fikir çarpışması) için faydalı olabilir. Fakat eskisi gibi millet ve memleketten memba ve nokta-i istinat (kaynak ve dayanak noktası) almayan ve onun menafi-i hakikiyesiyle hiç münasebeti olmayacak surette ya sırf nazari veya hissi ve şahsi programlar etrafında parti teşkiline kalkışacak insanların millet tarafından hüsnü telâkkiye mazhar olacağını zannetmiyorum.

Benim bütün tertibat ve icraatta düstür-u hareket ittihaz ettiğim bir şey vardır. O da vücuda getirilen teşkilât ve tesisatın şahısla değil, hakikatle kaabili idâme (sürekli) olduğudur. Binaenaleyh herhangi bir program, filanın programı olarak değil, fakat ihtiyac-ı millet ve memlekete cevap verecek efkârı (düşünceleri) ve tedabiri (tedbirleri) ihtiva etmesi itibariyle haiz-i kıymet ve itibar olabilir.

Şahsi emeller istinatgâh bulamaz

Misak-ı Milli dairesinde temin-i mevcudiyet ettikten sonra gürültü çıkarıp fesatçılık edecek ve tevsii arazi fikrinde bulunacak adamlar ortaya çıkamaz. Bence buna imkân yoktur.

AHMET EMİN
Kaynak: Vakit Gazetesi, 10 Ocak 1922

Şükrü Kaya:’Atatürk’ün Hastalandıktan Sonra 2 Yıllık Ömrü Kaldığını Biliyorduk’
Güneş Batıyor
Haziranın beşiydi (1938), Türkiye Büyük Millet Meclisi vaktinde bütçeyi kabul etmiş onunla ilgili kanunları müzakere ediyordu. Yaz tatiline girmek zamanı da gelmişti. Böyle günlerde Mecliste nasıl sinirli ve sabırsız bir hava estiğini, sualleri cevaplandırmak, meseleleri aydınlatmak mesuliyetinde olanlar bilirler. Ben, o tarihte hükümetin en son mesulü değilsem de en meşgul olan vekillerindendim. Üzerimde Dahiliyenin ve partinin işlerinden başka Hatay davasının tertip ve takibi vazifesi de vardı. Fazla olarak, başvekilin emriyle Meclis müzakerelerine devama, icab eden cevapları ve izahları vermeye de memur edildim.
Atatürk 19 Mayısta İstanbul’a gitmiş, Savarona yatında kalıyordu. Rahatsızdı. Saraydan telefon etmişler, Atatürk, mümkünse o akşam, değilse, ertesi gün behemahal İstanbul’a gitmekliğim, emir buyuruyorlarmış. Vakit dar, vaziyet sıkışık olmakla beraber, Meclis reisi ve Başvekil derhal dönmek emriyle İstanbul’a gitmekliğimi, emir buyuruyorlarmış. Atatürk beni Dolmabahçe önünde demirli yatın güvertesindeki açık salonda hiç bir ev sahibinde görülmeyen o eşsiz nezaket ve samimiyetle kabul etti. Ben onu, yatak odası dışında hiçbir vakit gecelikle görmemiştim. O gün entari gecelikle idi. Deve tüyü rengindeki pardösüsü de üzerindeydi. Meclisteki kanunlar işi ve Hatay hakkında tafsilat aldıktan sonra ‘Gel sana kamaranı göstereyim’ diye ayağa kalktı. Gözleri yine mavi, zekalı ve manalıydı. Bakışları yine cana yakın ve okşayıcıydı. Fakat çehresi süzük ve solgun, hali üzüntülü ve yorgundu.
Elbisemi değiştirmeye vakit bulamamıştım. Arkamda Ankara Tiftik Kurumunun dokuttuğu açık lacivert ve yazlık sof ceket vardı. Atatürk dikkatle baktı. ‘Ne güzel ceket’ dedi, O, benim elbiselerimi beğenmek iltifatında bulunurdu. Hatta kolları biraz kısa gelmekle beraber pek beğendiği bir palto ve pardösümü almış ve giymişti. Arkasındaki de benden aldığı Jeagu pardösü idi. Onun da bana verdiği ve giydiğim elbiseleri vardı.
Ben derhal ceketimi çıkardım. ‘Buyurun güle güle giyiniz, ben başkasını yaptırırım,’ dedim.
Üstünden pardösüsünü aldılar. Ceketi giydi ama, ilikleyemedi. Bana baktı. Ben o gözlerde hiddetin şimşeklerini, sevginin ışıklarını, infialin gölgelerini, merhamet ve şefkatin yaşlarını çok görmüştüm. Fakat o anda bakışlarında gizlemek istediği vekarlı tesirin hüzün ve elemini asla unutamayacağım. Sükünla ve tabii sesiyle ‘Sen farkına varmadın. Bu karınla bu ceket giyilir mi? Karnımda asit varmış, ne olacak bilmem’ dedi.
Halbuki onun hekimlerden ayrı ayrı tafsilat aldığını, ansiklopedik ve tıp mecmualarının cirrhose fasıllarını okuduğunu, Dr. Fiessenger’in bu hastalık hakkında yazdığı broşürü okuduğunu biliyorduk. Fakat O da, biz de bilmemezlikten geliyorduk. Atatürk hiçbir vakit, hiç bir kimseye hastalığının vehametinden, ümitsizliğinden; ölmek ihtimalinden bahsetmemiştir. O, ölmekten korktuğunu göstermekten fazla korkardı. ‘Ölmek istemek bir cesaret değil, ama ölümden korkmak ahmaklıktır’ derdi.
Ben, konuşmasını istemediğini pek iyi bildiğim, hastalığı bahsine girmemek için ‘o tedavi, perhiz ve istirahatle geçecek bir arıza imiş, kumaşı getirtelim yeni ölçüde bir ceket yaptırtalım, sonra da daraltılır,’ dedim. Baş işaretiyle muvakkat etti. Ertesi gün Ankara’da arkadaşım Mümtaz Ökmen’e telgraf çektim. Kumaşlar geldi, fakat yaptırmak ve giymek kısmet ve nasip değilmiş. O kumaşlar sonra ‘üç top Ankara sofu’ diye Atatürk’ün tereke listesinde çıktı. Neye ve hangi hisse atfedilirse edilsin ben de bir daha o ceketi giymedim ve hala bir yadigar gibi dolapta durur.
Yatın güvertesinde biraz daha konuştuk. Akşam olmak üzere idi. Atatürk kalktı, küpeşteye dayandı. Ben de yanına gittim. Hava sakindi. Boğaziçi vapurları, Marmara’nın yine mavi harelerini yer yer dalgalandırıyorlar ve arkalarında dantelalı izler bırakıyorlardı.
Üsküdar’ın ve İhsaniye evlerinin pencereleri hiç bir ressamın hâlâ rengini bulamadığı fakat şairlerimizin hayran olduğu o efsaneli alevler içindeydi. Atatürk’ün gözlerine de gurubun son ışıkları aksetmiş gibiydi.
Ben hiç görmedim. Galiba kimse de görmemiştir. O teessür veya sevinçten ağlayacağını hissederse bir kaç derin nefes almakla gözyaşlarını kalbine akıtmasını bilirdi.
Denizin, göğün Boğaz’ın ve İstanbul’un bütün renklerini, şekillerini ve güzelliklerini içine sindirmek istiyormuş gibi derin nefesler aldı.
Yüzünün en sakin ve rahat ifadesi, sesinin en münis ve okşayıcı ahengiyle ‘Güneş batıyor inelim,’ dedi.
Bütün akşamların grupların, gecelerin, hüzünleri ve kederleri gönülde toplandı. Kendimi ıssız, tenha ve kimsesiz gurbetlerde sandım. İçimden; ‘Evet,’ dedim, ‘Güneş batıyor ve ne yazık, sen vakitsiz sönüyorsun…’
Savarona’da Atatürk’ün Odası Ve Sofrası
Kalktık, aşağı indik. Bana kamaramı gösterdi. Bu, yatın en güzel odalarından biriydi. ‘Sen okumasını seversin diye dolabına kitaplar da koydurdum. Yukarıda başka kitaplar da var. İstersen onları da getirt…’ dedi. Oradan kendi yatak salonuna geçti. Burası hem iskele, hem sancak tarafındaki denizlere bakan geniş bir oda idi. Bir köşede yatağı, bir köşede de mavi soya örtülü büyücek bir masa etrafına sıralanmış koltuklar, bir de şezlong, onun yanında bir yazı masası ve kitap dolabı vardı.
Ortada yatağa yakın bir yerde de küçük müdevver beyaz örtülü bir kişi için hazırlanmış yemek masası vardı. Üzerinde, ne o görmeye alıştığımız rakılar, ne de o mezeler ve leblebi tabağı vardı. Masanın bütün süsü, bir su sürahisiyle birkaç çiçekten ibaretti.
İster, istemez Çankaya’daki köşkte, sarayda, trende, vapurda lokantada ve hatta ahbap evlerindeki Atatürk sofralarını hatırladım. O, neşeli, zevkli nutuklu, münakaşalı, hattâ bazı kere de gürültülü ve kavgalı, fakat daima müzikli ve daima alaturka şarkılı ve sabahların lacivertleşmesine kadar devam eden sofralarla bu tenha ve öksüzlük arasındaki fark cidden hazindi.
Atatürk’ün sofralarına zamanının tanınmış adamlarından davet edilmeyenler pek azdır. Kendisini sevmeyenler ve gelemeyenler bile oraya daveti şeref sayarlar, onu itibar ve ikballerinin ileri bir merhalesi addederlerdi. Fakat Atatürk’ün ölümünden sonra o sofraları beğenmeyenler, yerenler, hattâ zemmedenler çoğaldı.
Mürailik haset ve kıskançlıklarından Atatürk sofralarını sarhoşluk, ayyaşlık, sefahat ve rezaletle kötülemek ve kirletmek isteyenlere hala tesadüf edilmektedir. Atatürk’ün şahsı, işleri ve hayatı gibi sofrası da kimsenin müdafaasına ve himayesine muhtaç değildir. O’nun hayatı bütün kusurlarıyla meydandaydı. Gizli ve gizlenecek bir tarafı yoktu. 1925’te bir yaz günüydü. İzmir’de Kordonboyu’nda Atatürk’e tahsis edilen evin mermer sofasında büyücek bir sofra etrafında, İzmir’li davetliler toplanmıştık. İçiliyor ve konuşuluyordu. Kordon üzerindeki kapılar ve pencereler açıktı. Halk üst üste yığılmış içeriyi ve bizi seyrediyordu.
Başyaver Binbaşı Rusuhi, kalktı pencereleri ve kapıları kapattırdı. Gazi Mustafa Kemal, niçin kapatıldığını sordu. Halk bakıyor da onun için dediler. Gazi kapıların ve pencerelerin kanatlarını açtırdı ve sofrayı kapıya yaklaştırdı. Kadehini birkaç defa kaldırdı. Halkın şerefine içti. Dışarda bir alkış tufanıdır koptu. Vakit ilerledikçe halk dağılmaya başladı. Nihayet kimse kalmadı. Paşa ‘Rusuhi Bey,’ dedi.
‘Haydi şimdi davet edin bakalım kimse gelir mi? Halkın seyrinden, merakından değil, alakasızlığından, küskünlüğünden korkmalı, şimdi onlara Mustafa Kemal içiyor, sarhoşun biridir derlerse, evet, biz onu gördük, başka neyi, ne günahı var, bize onu söyleyin derler. Ve beni müdafaa ederler,’ demişti.
Böyle büyük adamların hususiyle büyük seferler yapmış, zaferler kazanmış meşhur kumandanların hal tercümeleri, insana, onların sofraları ve sofra hayatları, mesleklerinin belki muvaffakiyet ve şöhretlerinin icaplarındanmış kanaatini veriyor.
İskender’in, Sezar’ın, Napeleon’un daha başka büyük kumandanların ve inkılapçıların hattâ meselâ İsa’nın içkili sofraları pek meşhur ve hepsi de acı, tatlı hadiselerle doludur.
Plutarguen’in, İskender’in seferlerini tasvir eden sayfaları, onun hayat ve karakterini, seferlerinin ve zaferlerinin tarihinden daha iyi anlatır.
Ne yazık ki, Atatürk’ün seferlerini bize ve gelecek nesillere olduğu gibi anlatacak bir Plutargue hâlâ çıkmadı. İskenderler seferlerinin ve zaferlerinin planlarını sofralarında hazırlarmış. Atatürk daha derli toplu, daha metotluydu. Onun bir kütüphanesi ve devlet işlerinin her şubesinde ayrı ayrı erkânı harbiyesi vardı. Fikirler orada geliştirilir, orada planlaştırılırdı. Sofra onun bir nevi karma istihbar bürosu, fikirler ve kararlarının da ilk yayım ve propaganda merhalesiydi.
Benim bu zihnimden geçenleri sezmiş gibi ‘Evet’ dedi. ‘Şimdi de soframız işte böyle, sıkı bir perhizdeyiz. Rakı içmiyorum. Partideki arkadaşlar da sofralarında alkolü kaldırmışlar. Sen vapurda kalacağın müddet vapurdan dışarıya çıkma. Sen de perhiz yaparsın, hem de görüşeceğimiz çok şeyler var’ dedi. Sonra ilâve etti: ‘Bu yat alınırken çocuklar gibi sevinmiştim. Bana hastahane, size de karantina oldu.’
O akşam birlikte perhiz yaptık. Biraz konuştuk. Hekimler, Atatürk’ün ya yatakta, ya şezlongta uzanmasını, çok konuşmamasını, yorulmamasını tavsiye etmişlerdi. Saat ona doğru izin aldım, arkadaşlarla biraz dertleştikten sonra kamarama çekildim.
Atatürk’ün Rahatsızlığı
Atatürk’ün halinden ve sözlerinden duyduğum hüzün ve teessürle odamda baş başa kaldım. Issız bir çölde yalnız ve ümitsiz bir yolcu gibiydim. Zihnimde Atatürk’ün sağlık durumunun şemasını yaptım.. .
Atatürk narin ve nazik yapılı olmakla beraber sağlam, sıhhatli ve sıkı ve kavi adeleli bir adamdı. Yorgunluğa, uykusuzluğa tahammülü şaşılacak kadar dayanıklı ve kuvvetliydi. Harplerde günlerce uyumaz, arkadaşları ve askerleri onu daima önde ve ayakta görürlermiş… Büyük Nutkunu bastırırken de düşünme ve çalışma ve konuşma kudretinin herkesten ne kadar ileri ve üstün olduğunu hep biliriz. Sofrada da uzun müddet içtikten sonra, hora, dans yaptığını, zeybek oynadığını ve en güzel ve en manalı nutuklarını söylediğini her yerin o yaştaki Türkleri hatırlarlar.
Kışın sıcak salonun pencerelerini, kapılarını açtırır, herkes nezle olacağından ürkerken o geniş nefeslerle soğuk havayı ciğerlerine sindirir. Bulursa elini yüzünü karla yıkardı. Ben onun 1923’te geçirdiği bir krizden maada (diş ağrısı) başka bir rahatsızlık geçirdiğini işitmedim ve bilmiyordum.

1936’da hususiyle Ege manevralarından sonra nezleyi sıklaştı. Ara sıra burnu kanamaya, vücudu kaşınmaya başladı.
1937 ocak ayında, yine rahatsızlanmıştı. Umumi Kâtip Hasan Rıza Soyak’a da saatlerce konuştuk. Hekimlerin tavsiyelerine daha ziyade ehemmiyet vermesini, Atatürk’ten rica etmeye kara verdik ve öyle de yaptık.
Atatürk, ehemmiyet vermedi ve doğrusu dikkat de etmedi. Hastalığı da ağrısız ve sinsiydi. Ve henüz kat’i olarak teşhis de edilmiş değildi. Onlar da, kendisi de halsizliğini ve rahatsızlıklarını, alkole ve vücut ve zihin yorgunluğuna atfediyorlardı.
1936 şubatının ilk haftasında Yalova’ya gittik. O sık sık banyo yapıyor, sonra odasına kapanıyor saatlerce çalışıyordu. Kendisini en çok meşgul eden mesele nal sesleri ve naraları işitilir gibi yaklaşan harpten Türkiye’yi kurtarmak için tedbirler bulmak ve Hatay meselesini bir an evvel hal için çareler aramaktı.
Ben kendisine bir iki defa ayak gezintisi teklif ettim. Çıktık, fakat her defasında beş adım yürüdükten sonra bana bir şeyler söylemek bahanesiyle bir kanepeye oturur, dinlenirdi. Yorgunluğunu söylemek halsizliğini göstermek istemiyordu.
Nihayet 10-11 şubatta Gemlik Suni İpek Bursa Yün ve Kumaş fabrikalarının açılma törenini yaptık. Atatürk, pek sevdiği ve pek güzel söylediği nutuklarını yazmak istemeyişi yorgunluğunun ve halsizliğinin eseriydi.
Ankara’ya döndük. 27 Mayıs 1938’de Hariciye köşkünde Sırp devlet adamlarına bir ziyafet veriliyordu. Atatürk suvareye geç geldi. Yine burnu kanamıştı. Misafirlerle biraz görüştükten sonra bir kanepeye oturdu ve yanına beni çağırdı.
Artık alkolü terk etmiş gibiydi. Elinde bir konyak kadehi vardı. Yudum yudum içiyordu. ‘Konuşalım da bizi rahatsız etmesinler’ dedi. Atatürk ilk defa misafirleriyle görüşmek istemiyordu. Bir aralık yanından ayrıldım. Sıhhiye Vekaleti Müsteşarı Doktor Asım Arar bana geldi. Heyecanlı ve ıstıraplıydı;
‘Size mühim bir devlet işinden ve büyük bir tehlikeden bahsedeceğim. Atatürk hastadır, hem de ağır hastadır. Muayene ettirmek, tedavi altına almak hükümetin vazifesidir sanırım. Bunu şimdi size haber vermeyi hem hekim, hem hükümet memuru, hem de bir Türk olmak itibariyle kendimi mecbur ve vazifeli gördüm…’ dedi
Ben doktor Asım’ın hekimliğine aklına ve vicdanına pek kıymet veririm. Fakat bana bu ihtarı başka biri de yapsaydı, yine aynı dikkatle dinleyecek ve aynı ehemmiyeti verecektir.
Başvekil Celal Bayar, ayakta İngiliz Elçisiyle görüşüyordu. Yanlarına gittim. Başvekile mühim bir işten bahsedeceğimi söyledim. Elçiden müsaade aldı ve geldi. Doktor Asım’ın söylediklerini anlattım. ‘İşte kendisi de burada, görüşünüz’ dedim. Ben de yanlarında idim. Doktor durumu aynı heyecan ve ıstırapla izah ve Avrupa’dan bir hekim getirilmesini de tavsiye etti.
Celal Bayar sarardı, dudakları titredi, ağlamalı oldu. Beni bir tarafa çekti. ‘Yarından tezi yok, toplanalım karar verelim, bir hekim getirtelim’ dedi.
Profesör Neşet Ömer’in tavsiyesiyle Prof. Fiessenger getirildi. Ve ilk muayenede hastalığın Cirrhosse olduğuna katii karar verildi. Atatürk ciddi ve dikkatli tedavi altına alındı.
Atatürk, on gün kadar istirahatten ve perhizden sonra kendisinde bir iyilik hissetti. Bütün ısrarlara ve ricalara rağmen yorulmayacağını teminatiyle 15 Mayıs 1938’de Adana ve Mersin’e gitti.
Atatürk, Hatay davasının hallinin gecikmesine çok üzülüyordu. Her türlü ihtimale karşı tedbirler ve ihtiyatlı bulunmak üzere fırkaları ve paramiliter teşkilatını yerinde görmek ve teftiş etmek istiyordu ve gitti.
19 Mayıs Spor Bayramı’nı bir nutukla ben açmıştım. Nutkun biteceği sıralarda tribünlerde fazla bir hareket oldu. Halkın alkışları sıklaştı ve arttı. Şeref tribününe baktım, Atatürk gelmiş. Beni de selamladı ve devam etmemi işaret etti. Nutku biraz daha uzattım. Ve yanına gittim. Törenden sonra İstanbul’a gideceğini söyledi. Hep birlikte istasyona gittik, ben Atatürk’ün sol gerisindeydim. Atatürk’ün boynu, ensesi çok incelmiş ve sararmıştı. Kulakları kansız, ısığı aksettirecek kadar şeffaflaşmıştı. Ölümün kanadının üzerine getirildiğini ve pençesinin en büyüğümüzün can evine uzandığını görür gibi oldum.
Atatürk’ü uğurladık. Hükümet kendi işleriyle ve dertleriyle baş başa kalmıştı. Fakat hükümetin en büyük endişesi Atatürk’ün rahatsızlığı, en müstacel ve mühim işi de Devlet reisinin tedavisiydi.
Herkesin zihni onun sıhhatiyle meşguldü. Bütün milletin kalbi onun hastalığının ıstırabı ve endişesiyle çarpıyordu.

Ben de yukarıda dediğim gibi haziranda İstanbul’a çağrıldım ve İstanbul’da Savarona yatında kendi kamaramda Atatürk’ün hastalığının bu safhalarını hatırlıyorum.
Hastalığın derecesi ağır ve meşum neticesi yakın gibiydi. O halde yeise kapılmamalıydı.
Çünkü düşünülecek başka şeyler ve alınacak tedbirler vardı.
Atatürk, Prof. Fiessenger Ve Ben
6 haziran 1938 sabahı. Savarona’ya gelen gazetelerde şöyle bir ajans haberi vardı: ‘Şükrü Kaya Atatürk’ün misafiri olarak Savarona’da bir müddet kalacaktır’ Hayret ettim ve doğrusu pek üzüldüm. Bu haberin Ankara’da hükümette ve Mecliste yanlış tefsir edileceğini biliyordum. Tebliğin nereden ve kimin tarafından verildiğini öğrenmesi için Kalemi Mahsus Müdürünü ajansa gönderdim.
Atatürk’ün uyandığını da söylediler. Yanına gittim. Beni gülerek kabul ettiler. ‘Maşallah’ dedi. ‘Artık bize resmî tebliğlerle misafir oluyorsun!’ Daha gazeteleri okumamıştı. Ajansa O’nun yazdırdığını anladım. ‘Öyle emir buyurmuşsunuz’ dedim. ‘Canım iki güne kadar doktorlar gelecek tekrar muayene olunacağım. Senin de bulunmanı istedim’ dedi. Ve 8 haziran 1938′de Prof. Fiessenger geldi. Neşet Ömer, Nihat Reşat, Abravaya, daha birçok doktorlarla beraber Atatürk’ü muayene ettiler. Muayenelerinde ve konsültasyonlarında ben de bulundum.
Onlar raporlarını hazırlarken Atatürk beni çağırttı. Ne diyorlar, diye sordu. Barsak ve Karaciğer rahatsızlığı, perhiz, istirahat ve tedavi ile geçer diyorlar diye cevap verdim.
Yat, baştan, kıçtan demirli, başı Boğaziçi’ne doğru Saraya müvazi duruyordu. Havalar pek sıcaktı. Boğazın poyrazı, meltemi kamaraları serinletemiyordu. Odanın havasını biraz soğutmak için dört köşesine leğenler içine buzlar konulmuştu. Atatürk onları gösterdi. ‘Şükrü Kaya’, dedi. ‘Bak, benim barsaklarım da leğendeki buzlar gibi sular içinde yüzüyormuş. Böyle insan yaşar mı?’
Tabii yaşamaz, ama sizinki öyle değilmiş. Sonra galiba suyun alınmasına da karar verildi dedim.
‘Evet, belki biraz rahat edeceğim’ dedikten sonra: ‘Bu akşam Dr. Fiessenger senin davetlin olsun. Onu Florya’ya götür. Çay içer, baş başa konuşursun. Ama her şeyi her şeyi konuşursunuz’ dedi.
Peki dedim. Ama o kadar doktorlar varken benim konuşmamın mânâsını doğrusu birden bire pek anlayamadım… Düşündüm. Bulur gibi de oldum ama Atatürk’ün benim aklıma geleni kastetmiş olmasına pek ihtimal vermedim.
Akşam üzeri Dr. Fiessenger ile birlikte Florya’ya gittik. Köşkte kimse yoktu. Kılıç Ali’nin evine gittik. Hanımı bize çay hazırladı. Bizi baş başa ve yalnız bıraktı. Doktorlarla biraz görüştükten sonra da daima aklımı yakan iki suali sordum: ‘Doktor,’ dedim ‘ben Dahiliye Vekiliyim ve Atatürk’ün Partisinin Genel Sekreteriyim. Muayenenizde konsültasyonlarda bulundum. Meslekten değilim bir şey anlayamadım. Aklıma gelen iki suali de orada soramadım. Şimdi sizden öğrenmek istiyorum; Atatürk bu hastalıktan ölür mü? Ve ne vakit ölebilir? Bana bu sualleri, hükümet de, parti de, Mecliste soracaktır…’
Prof. ciddileşti ve hüzünlü bir tavır aldı… Atatürk’ü metheti. Fransa o zaman karışıktı. Colonel de la Rogue’ün hareketleri Paris’i alt üst ediyordu. Ve Başvekil Leon Blum sokakta tokatlanmıştı. Faşist elemanlar, Meclise hücum etmişler, mebusları arka kapıdan kaçmaya mecbur etmişlerdi.
Fiessenger koyu Katolik fakat Cumhuriyetçiydi. Fransa’nın Atatürk gibi bir şefe ihtiyacı olduğunu söyledi. ‘Şimdi’ dedi, ‘hepimiz kazaya uğramış bir geminin içinde bulunuyoruz. Başımıza gelecek felaket beni de sizin kadar müteessir etmektedir. Atatürk, tıbbın müdahalesi ve tabiatın yardımı ile daha iki sene yaşayabilir. Tıp tarihinde bunun misalleri çoktur. Fakat şimdi yata döneriz, barsak veya beyin kanamasından Atatürk’ü ölmüş de bulabiliriz. Onun için siz Cumhuriyetin selameti için icap eden tedbirleri şimdiden alınız.’
‘Donc il faut gue vous preniez les mesures necessaires pour le salut de la Republigue…’
Atatürk’ün her şeyi konuşun demesinin sebebini Fiessenger’in ağzından öğrenmiş oluyordum. Ertesi sabah Atatürk’ü gördüğüm vakit bana ilk sözü doktorlar görüşüp görüşmediğimi sormak oldu. ‘Evet,’ dedim. ‘Her şeyi her şeyi ama her şeyi görüştünüz mü?’ dedi.
Takdikim üzerine ‘Anladın ya sen artık Ankara’ya dön, işlerinle meşgul ol’ dedi. Başka bir şey ne söyledi, ne de sordu.
Ben direktifi almıştım. Ayrıldım. Başvekile telefon ettim. Pazartesi günü eve geldi. Vaziyeti olanı biteni, görüşüleni anlattım. Başvekil Celal Bayar masaya dayandı elleriyle gözlerini kapadı. Gözyaşlarının masaya damladığını gördüm, sessiz sessiz ağlıyordu.
Ben Atatürk’ü kaybetmemiz bizim için büyük bir felakettir. Fakat bizim talihsizliğimiz bununla da kalmıyor. Bir taraftan onu tedavi ettirmeye çalışırken, diğer taraftan da memleketi idareye Cumhuriyeti ve Teşkilât kanununu muhafazaya ve yerine de Meclis tarafından halefinin intihabının teminine mecburuz.
Ben, Atatürk’ün böyle hastalığını ve ölümünü hatırıma getiremezdim, fakat âni bir kaza neticesinde öldüğü takdirde ne yapmak lâzım geldiğini düşünmüştüm. Zamanın başvekiline Meclis Reisine ve Genelkurmay Başkanına söylemiştim. Esasta mutabık kaldık. Yapılacak iş şudur: Öyle meşum bir hal vukuunda eğer toplu değilse derhal Millet Meclisini davet etmek Atatürk’ün halefini intihap etmek, Atatürk’ün cenazesiyle beraber hükümetin istifasını da yeni Cumhurreisine vermekti. Tensip ederseniz yine öyle yapalım. Başka tedbirleriniz varsa konuşalım, dedim.
Başvekil ayağa kalktı. Elini bana uzattı:
‘Dediğin gibi yapacağımıza birbirimize namus sözü veriyor muyuz?’ Elini sıktım. Evet, dedim. O Atatürk’ün yanına gitti, ben de Ankara’ya hareket ettim. Sözümüzde durduk. Tedbirlerimizi aldık, korkulan musibet başımıza geldiği vakit, kimsenin burnu kanamadan ve kanatmadan vazifemizi yaptık. Sözümüzü ve namus borcumuzu yaptık.

---

Kaynak:Her Yönüyle Atatürk, Avni Altıner, 1981