Şeyh Ede Balı ya da Şeyh Edebali, Osmanlı Devleti’nin manevi kurucusu, Horasan erenlerinden baba İlyas’ın müridi, Nevşehirli Hacı Bektaş Veli ile Kırşehirli Ahi Evren’in muasırı, ahi teşkilatının dönem reisi, Otman Gazi’nin kayınpederidir.

Türk kültürünü ve Türkçe’yi korumak için ve Anadolu in­sanını kendi gelenek ve görenekleri doğrultusunda ve yeni tasavvuf felsefesi eğitiminden geçirmeyi ilke edinmiş pirlerden birisi olarak ta­nınır.

Şeyh Edebali sadece yeni filizlenen Osmanlı Beyliğinin ve çevresinin değil, başşehri Konya olan Anadolu Selçuklu Sultanlarının da hürmet ettiği bir derviştir. Selçuklu Devleti’nin yıkılmaya yüz tuttuğu bir dönemde büyük umarlar harcayarak, Türk toplumunu bir ulus bilinciyle toparlamak ve onları bir devlet çatısı altında tutmayı başarmak için Osmanlı Beyliği’­nin hem kurulmasında yer almış, hem de bu yeni oluşumun sorumlulu­ğunu üstlenmiş, danışmanlığını yapmıştır.

Ede Balı ismi saf Türkçe bir isimdir ve Ede ekmeği-nimeti getiren demektir. Babadır, baba yarısıdır. Balı ise Ede’nin Balı anlamındadır. Ede ismi kimi Türkmen aşiretlerinde Baba kimilerinde ise ağabey yerine kullanılır.

Doğum tarihi tam olarak bilinmemektedir. Ancak Karaman’da doğduğu çeşitli kaynaklarda bildirilir. Edebali, okumuş ve Horasan okulundan gelen bir ailenin çocuğudur.

Alevi ya da Sunni olduğu tartışma konusudur. Ancak bu konuda İrene Melikoff Aşık Paşa’ya dayanarak şu bilgileri veriyor: Hacı Bektaş‘ın çevresinde, ilk Osmanlı Sultanı Ot­man Gazi‘nin kayın babası Şeyh Ede Bali ve Karaman hanedanının ku­rucusu Nure Sufi bulunmaktaydı. Alevi Türkmen Piri olduğuna dair kaynaklar daha net belirgindir.

Edebali’nin tekkesi de Hacı Bektaş Veli Tekkesi gibi Anadolu Türkmenlerine ve yabancı konuklara, yolculara, kervancılara hizmet veriyordu.

Edebali’nin bazı sözleri:

Toprağa bağlanın, suyu israf etmeyiniz, mirasınızın sağlam kal­masına dikkat ediniz.

İlim-sahiplerini koruyunuz, Ağaç dikiniz.

Ağaç dikin, çünkü ağaç medeniyetin temelidir.

Tapduk Emre, Hoca Ahmed Yesevî’nin dervişlerinden olup Yunus Emre’nin mürşididir. Hacı Bektaş Velayetnamesinde adı en çok geçen dervişlerdendir. Doğum ve ölüm tarihleri tam belli olmamakla beraber Anadolu Selçuklu döneminde Türkistan tarafından gelerek Türk kültürünü Anadoluya ve Balkanlara yaymaya çalışan bir Bektaşi Dervişidir.

Söylenene göre Hacı Bektaşi Veli, Yunus Emre’yi yetiştirme işini Taptuk Emre’ye bırakır. Tarihçilerin “Bâtınî” dediği Taptuklular, Taptuk Emre adlı Türkmen babasının çevresinde oluşan kitlelerde birleşiyorlardı. Taptuk Emre’den itibaren Anadolu’da bir “Taptuklular” topluluğunun varlığına rastlanır. Taptuk Emre dergâhına kırk yıl odun taşıyan derviş Yunus, Taptukluların yetiştirdiği en büyük ozanlardan biri olarak kabul görür.

Tapduk Emre’nin de diğer pirler gibi Anadolu’nun bir çok yerinde makamları bulunmaktadır. Mezarının yeri kesin olarak belirlenememiş olmakla birlikte Manisa, Aksaray ve Afyonkarahisar’da Tapduk Emre’ye ait olduğu iddia edilen mezarlar bulunmaktadır. Ankara Nallıhan Emremsultan köyünde de yaşayıp burda vefat ettiği söylenmektedir. Ancak Tapduk Emre’nin asıl tekkesinin bulunduğu yer Aksaray ili Ortaköy ilçesine bağlı Taptuk Köyüdür. Günümüze tekkeden sadece türrbesi kalmıştır.

Tapduk sözcüğü, İslamiyet öncesi Türk topluluklarında da var olan bir isimdir. Tapduk, Türk ve Altay mitolojisinde yer alan söylencesel kahramandır. Tapdık (Taptık, Taptuk) da denir. Kötücül varlıkları temizlemek için gökten yere indiğine inanılan efsane kahramanıdır. Pek çok görüşe göre Yunus Emre’nin şeyhi olan Tapduk Emre’nin adının buradan geliyor olması muhtemeldir.

Tarihi kaynaklarda Tabduk Emre’nin saz çalıp, eski Türk geleneklerinden olan Kam görevini yürüttüğü, sazıyla sözüyle insanları iyiliğe ve doğruluğa çağırdığı belirtilmektedir.

Mor cepken, Yörük kadınının haklarını koruyan, esirgeyen bir töredir. Binlerce yıl öteden sürüp gelmiştir. Artık koca ne gerekirse yapacak, ne isterse verecek; göynünü alacak; kadının sırtındaki Mor Cepkeni çıkarmaya razı edecektir. Başaramazsa, kimse ona kız vermez, evlenmez ve iş birliği yapmazmış.

“Yörük kadını yaşlanıp iyice deneyim kazanınca Kezbence olur adı. O oymağın bilge kişisi, akıl danışılanıdır artık. Göçebe yörüklüğünün kadınlarına tanıdığı yüce bir haktır “Mor Cepken”. Erkeklerin ise korkulu rüyasıdır. “Mor Cepken”, Karacaoğlan türkülerinde geçer. Günümüzde Ege, Muğla, Antalya ve Toros yörüklüğünde yaşlı kadınlar tarafından hâlâ bilinir. Yörük kızlarının çeyiz bohçasına önce “Mor Cepken” konur.

Kenarları sarı simgelerle işlenmiş, yelek biçiminde, mor renkli bir giysidir. Yörük kızları sevdikleriyle evlenirlerdi. Başlık parası gibi alışkanlıkları yoktu. “Mor Cepken” evlilikte yeri, zamanı geldiğinde, darda kalan yörük kadınının erkeğine karşı kullandığı bir boşanma özgürlüğünün simgesidir. Mor renk ihanete uğramış, aldatılmış, aşkın rengidir. “Mor Çatı” adı oradan gelir. Bizler dünyaya Mor Cepken’i yeterince tanıtabilseydik 8 Mart Dünya Kadınlar Günü’nü “Mor Cepken Günü” olarak kutlardık. Evli yörük kadını, ihanete uğrayınca ya da kocası tarafından aşağılanıp dövülünce, bir şekilde Mor Cepken’i giyip herkesin görebileceği bir yere otururdu. Bu “Ben bu herifi boşadım” demektir.

O zaman akan sular durur, herkes işini gücünü bırakır. Masal anaları ile doğum ebeleri “Mor Cepken” giyen kadının çevresini alırlar. Boşadığı kocası ise evinden dışarı çıkamaz, kahveye gidemez, kimse yüzüne bakmaz. Büyük ödün verip de karısına Mor Cepken’i çıkartamazsa ömür ömüre dul kalacaktır. Kimse ona dul-şaşı kızını bile vermez. Körocak olarak kalır. Göçebe yörüklüğünün kadınına tanıdığı hakka, özgürlüğe bakın siz! 1800 yılların sonlarında Nazilli kasabasının Aydın dağlarında, dağa çıkarak kadın hakları için savaşan “Gizemli Kadın Efe” de bunlardan biridir. Ege yöresinin unutulmaz bir eridir. Mor cepken Ege efelerinin giydiği bir giysidir. Buralarda efelik kadın erkek işi değil yürek işidir.