Agop Martayan, Robert Kolej’i, New York Bilim Ödülü alarak bitirdiği hafta askere alınmış, yedek subay olarak önce Diyarbakır’a, sonra Kafkas Cephesi’ne gönderilmişti.
Büyük kahramanlıklar gösterdiği cephede yaralandı ve madalyayla ödüllendirildi.
Daha sonra da, azınlık subaylarına yönelik önlemler çerçevesinde Güney Cephesi’ne gönderildi.

Halep’e asker gözetiminde varan Agop otele giderken yolda tutsak İngiliz askerlerle karşılaştı.

Hint bir albay Agop’a, salçalı yemekleri yiyemediklerini, kendilerine kuru gıdalar verilmesini söyledi ve ondan, bu isteğini Türkçe’ye çevirmesini istedi.

Agop, tutsak Hint albayın bu isteğini yerine getirdikten sonra gittiği otelde gece yarısı, “casusluk yaptığı” suçlamasıyla gözaltına alındı.
Komutana hesap vermek üzere iki asker gözetiminde Şam’daki birliğine gönderildi. Şam’da huzuruna çıkarıldığı komutan Mustafa Kemâl’di.
Mustafa Kemâl, Agop’la ilgili raporu okuduktan sonra, biraz hayranlıkla, biraz da merakla sordu:
“Nasıl oldu da kaçmadın, kolaylıkla kaçabilirdin”…
Agop, Kafkas Cephesi’nde aldığı madalyasını işaret etti: “Bu vatan için kan dökmüşüm, bu madalya sahte değildir”
dedi ve ekledi,
“Kafkas Cephesi’nden kaçmayan herhâlde Şam sokaklarından kaçacak değildir.
Emir buyurun süngüyü çıkarsınlar”.
Askere “süngüyü çıkar” buyruğu veren Mustafa Kemâl, genç subaya bir öğüt verdi:
“Halep’te seni tutuklayan komutanını kötülüyorsun ama o haklıydı” dedi.
“Seni de anlıyorum…
Gençsin, yedek subaysın, daha askerî kanunları okumamışsın, bilmiyorsun.
Şunu bilmelisin ki, tutsaklarla temâs etmek yasaktır”.

Mustafa Kemâl, Agop’un yanında taşıdığı kitabı gördü ve ilgilendi.
Lâtin harfleriyle yazılı Türkçe’yi ilk kez o kitapta görüyordu.

Agop’a, tabancasını, belgesini verdi ve “Şam’ı biliyor musun” diye sordu. Agop “Şam’ı çok iyi bilirim” deyince Mustafa Kemâl ona bu kez, özel bir izin verdi:
“O hâlde git, şehri biraz gez, ondan sonra gel” dedi.

Agop’un belgesi elindeydi. İstese, bu belgeyle firar edebilirdi.
Tam kapıdan çıkarken, Mustafa Kemâl onu geri çağırdı:
“Gel bakalım senin üstün başın perişan” dedi.
“Bu perişan giysilerle Şam’ı gezmek olmaz”. Cebinden kartını çıkardı, bir not yazdı, kartı Agop’a uzattı ve gerekli yere vermesini söyledi.
Kartta şu yazı vardı:
“Bu mülâzım efendiyi giydiriniz ve tabldotumuza dâhil ediniz”.
Aradan yıllar geçti.
Sofya Üniversitesi’nde çalışan Agop adlı bir bilim adamının, İstanbul’da yayımlanan Ermenice Arevelk gazetesinde “Türk Yazıtlarının 1200. Yıldönümü” başlıklı bir yazı dizisi yayımlandı.
Bu yazı dizisi, dil devrimi hazırlıkları içinde olan Mustafa Kemâl’in dikkatini çekti.
Yazıları okudukça, yazarının kendisine hiç de yabancı gelmediğini duyumsadı. Yıllar önce Şam’da câsus diye karşısına getirilen Ermeni yedek subayı geldi gözlerinin önüne.

Yazarın fotoğrafını görmek istedi.

Eşinin annesinin evini bilen bir kişi gitti, oradan aldığı Agop’un bir fotoğrafını getirdi.
Mustafa Kemâl, fotoğraftaki Agop’u hemen tanıdı.
“Bu Agop, Şam’da bana casus diye getirilen Agop’un ta kendisi” dedi ve onun adını, 1. Dil Kurultayı’na katılacak bilim adamları listesine yazdırdı (1932).

Mustafa Kemâl’in çağrısı üzerine Sofya’dan gelen Agop ve karısı, İstanbul’da çiçeklerle karşılandı.
Zaman yitirilmeden Agop, Dolmabahçe Sarayı’na götürüldü.
Mustafa Kemâl, yıllar sonra görüştüğü Agop’a hak ettiği konumu sağladı.
Onun danışmanı, sözcüsü ve eserlerini düzenleyen biri oldu.
Dil konusunda yoğun tartışmaların yapıldığı anlarda yanı başlarında duran karatahtanın önünde açıklamaları hep Agop yaptı.

1. Kurultay’da “Türk, Sümer ve Hint dilleri arasındaki râbıtalar”, ikincisinde “Türk paleoetimolojisi” konulu bildirilerini sundu.
   Bu sebeple soyadı devrimi ile birlikte Atatürk “dil konularını açıklar” anlamında ona Dilâçar soyadını verdi.
   Ölüm döşeğindeyken Atatürk’ün görmek istediği kişilerin başında Agop Dilâçar geliyordu.
   Atatürk çok ağır hastaydı. Ona bir vasiyette bulundu:

“Arkadaşlara selâm…
Sakın…
Dil çalışmalarını… Gevşetmeyiniz…”
dedi.

Agop Dilâçar bütün hayatını, Atatürk’ün bu vasiyetini yerine getirmek için çalışarak değerlendirdi.

Agop Dilâçar, kurumdaki çalışmalarını Türkçe’nin, Türk lehçelerinin tarihsî inkişâfı üzerinde yoğunlaştırmıştır.
Ayrıca 1942-1968 yılları arasında Türk Ansiklopedisi çalışmalarını başdanışman olarak yürütmüştür.
Onun için, Türkçe’yi eski güzellikleriyle tanıtma, özleştirerek geliştirme yolundaki çalışmaları bir Atatürk ödeviydi.
Özellikle yabancı terimlerin Türkçeleştirilmesi konusunda özenle duruyordu.
Türkçe’nin ilk terim sözlük ve kılavuzlarının hazırlanmasıyla başlayan değerli katkıları diğer bilim terimleri sözlükleriyle de sürmüştür.

Agop Dilâçar Türkçe için şöyle düşünürdü:

“Türkçe’deki duygu ve düşüncenin en ince ayırtlarını belirtebilme, ses ve şekil öğelerini baştan sona dek düzenli ve uyumlu olan bir sisteme göre bağdaştırıp dizileme gücü, insan zekâsının dilde gerçekleşen bir başarısı olarak belirir”.

Bununla birlikte, ona göre:

“Türkçe sözdizimi, birçok Batı dillerine göre çok kıvraktır.
Çünkü kelime sırasını yönlendiren yalnızca mantık olduğu için, anlama göre sözcük sırası değişebilir ve bu Türkçe’de kolaylıkla kullanılır.
Bu kıvraklık birçok çağdaş dillerde yoktur”.
Sn.Semih Eryıldız dan alıntıdir.

Efendiler!

Gerçek alimler ile, dine eziyet eden alimlerin birbirlerine karıştırılması Emeviler zamanında başlamıştır.

Peygamberimizin dünyadan göçmesinden sonra onun ışığıyla selamet bulan ve doğru yola giden, gerçek pâklık, kalpten hürmet ve yüce bir saygı vardı.

Vaktaki Muaviye ile Hazreti Ali karşı karşıya geldiler, Sıffin savaşında muaviye’nin askerleri kur’an’ı kerim’i mızraklarına diktiler ve hazreti Ali’nin ordusunda bu suretle tereddüt ve zayıflık meydana getirdiler.

İşte o zaman dine ikiyüzlülük ve İslamlar arasına ayrılık girdi ve o zaman hak olan kur’an haksızlığa kabule vasıta yapıldı.

En zorbalıkla hakimlik taslayanlardan olan muaviye nasıl bir hile neticesinde halife sıfatı takındığını da biliyorsunuz. .! Ondan sonra bütün halkı kendine köle ettiren hükümdarlar hep dini alet edindiler.

Aşırı hırslarını, keyfi idarelerini kabul ettirmek için, kıymet ve itibarlarını artırmak için hep sahte din alimlerine baş vurmuşlardır.

Gerçek alimler, dini bütün alimler bu yobaz düşüncelere kulluk etmediler. .

Onların emirlerini dinlemediler, onlardan korkmadılar. Bu alimler kamçılar altında dövüldü, zindanlarda çürütüldü, darağaçlarında asıldı. Lâkin onlar yine hükümdarların keyfine dini Âlet yapmadılar.

Muaviye devrinden sonrada saltanat tahtına oturan, kendilerine halife namı veren, zulüm eden hükümdarlar; hoca kıyafetli para ve zevk düşkünü olanlara iltifat edip onları korudular.

Üç buçuk-dört sene evveline kadar, berhayat olan Osmanlı hükümdarları da aynı şeyleri yapmışlar, aynı hüd’alardan istifade etmişlerdi.

Son Osmanlı hükümdarı Vahdettin’in harekâtı gözünüzün önündedir.

Onun emriyledir ki, bile bile ölüme götürülen milleti kurtarmak isteyenler asi ilan edildi.

Onun emriyle millet ve vatanı kurtarmak için kan döken aziz ordumuzun şehvetler sürüsü olduğuna dair fetvalar veren alim kıyafetli kimseler çıktı.

Onlar bu fetvaları Yunan teyyarecileri ile ordumuzun içine atıyorlardı. Alimler içinde böyle hainleri koruma, çirkin hareketlerini din temeli sayma, din kılığında ve şeriat sözleri ile milleti gölgelendirmek, uzaklaştırmak eden alimlerin – onlar için bu tabiri kullanmak istemem – böyle çirkinliğe alet olan insanların yüzündendir ki, dört halifeden sonra din sürekli siyasete alet, menfaâtlere vasıta, keyfiyete göre zalimlik yapıldı.

Bu hal Osmanlı tarihinde böyleydi.

Abbasi ve Emeviler zamanında böyle idi.

Fakat şurayı görüşlerinize sunarım ki; böyle adi, sefil hilelerle hükümdarlık yapan halifeler ve onları dini alet yapmayı tenezzül eden sahte ve imansız alimler tarihte daima rezil olmuşlar.

Daima cezalarını görmüşlerdir.

Abbasilerin sonuncusunu biliyorsunuz ki; Bir Türk (eba müslüm) tarafından parçalanmıştı. Artık milletin ne böyle hükümdarlar, ne öyle Âlimler görmeye tahammülü kalmamıştır.

Artık kimse öyle hoca kıyafetli sahte Âlimlerin tezvirine değer verecek değildir. En cahil olanlar bile o gibi adamların amaçlarını pek Âla anlamaktadır.

Eğer onlara karşı benim şahsımdan bir şey anlamak isterseniz derim ki, şahsen onların düşmanıyım. Onların kendi çıkarları yolunda atacakları her adım, yalnız benim şahsi imanıma değil, yalnız benim gayeme değil, o adım benim milletimin hayatı ile alakadar, o adım milletimin hayatına karşı bir kasıt, o adım milletimin kalbine havale edilmiş zehirli bir hançerdir.

Benim ve benimle aynı görüşte arkadaşlarımın yapacağı şey, mutlaka ve mutlaka o adımı atanı tepelemektir. Sizlere bunun da fevkinde bir söz söyleyeyim, Farzı muhal eğer bunu temin edecek kanunlar olmasa, bunu temin edecek meclis olamasa, öyle menfi adım atanlar karşısında herkes çekilse ve ben kendi başıma yalnız kalsam, yine tepelerim ve yine öldürürüm..!

Mustafa Kemâl Atatürk

20 Mart 1923

1933 yılı 29 Ekim gecesi, herkes Cumhuriyet’in 10. yılını kutluyor. Atatürk o sırada Türk Ocağı’nda yabancı diplomatlara yemek veriyor, davetliler gecenin ilerleyen saatlerinde birer ikişer dağılırlar, Atatürk yakın arkadaşları Salih Bozok, Kılıç Ali, Nuri Conker’i kastederek “Bizimkiler nerede ?” diye sorar, Tevfik Rüştü Aras (Atatürk’ün Dışişleri Bakanı) Ziraat Bankası salonundaki baloda olduklarını söyler.
Hep beraber Ziraat Bankası’nın balo salonuna giderler. İçerisi tıklım tıklımdır, Atatürk gelince herkes alkışlar, “Yaşa Gazi Paşam” şeklinde tezahürat yapar. Atatürk halkıyla sohbet etmeyi çok sevdiği için sandalye ve masa ister ki isteyenler ona sorularına sorabilsinler. Soru sormak için gelen kişilerden biri Zeki isimli 25 yaşlarında bir doktordur. Şunu sorar;
-Gazi Paşam! Saltanatı kaldırdık, hilafeti meclisin manevi şahsiyetinin içine aldık; bunlar yapılana kadar bir milletin ideali olabilirler, fakat yapıldıktan sonra yeni bir düzen kurulur ve işler… Onun iyi işlemesi, kötü işlemesi, ideal değildir, iyi işlemesini sağlamaya mecburuz! Yaptığımız öteki devrimler de yapıldığı an ideal olmaktan çıkar. Artık ideallerimiz, yaşadığımız gerçekler haline dönüşmüştür. İyi ya da kötü sonuç vermesi bizim sorumluluğumuzun sonuçlarını belirler.
Ama bir de Milletlerin babadan-oğula sıçrayan uzun vadeli idealleri vardır. Siz bize böyle bir ideal aşılamadınız! Yahut benim bundan haberim yok! Bunu bize açıklar mısınız Gazi Hazretleri ?
Atatürk bu soruya şöyle cevap verir;
-Bunlar vicdanımıza yazılmış gerçeklerdir; konuşulmaz, yaşanır!
Elbet bu milletin bir ülküsü olacaktır ama bu ülküler devletler tarafından açıklanmaz; Millet tarafından yaşanır! Nasıl, bakarken gözlerimizi görmüyor, onunla herşeyi görüyorsak, Ülkü de onun gibi, farkında olmadan vicdanlarımızda yaşar ve herşeyi ona göre yaparız… Ben Devlet Başkanıyım! Sorumluluklarım vardır! Bu sorumluluklarım altında konuşamam! Bu konuda genç arkadaşlarımla ayrıca konuşacağım.
Sonra Atatürk halkın Cumhuriyet bayramını tekrar kutlar ve Dr. Zeki’yi yanına alarak Genel Müdür’ün odasına çıkar. Atatürk’ün arkasında duvarda bir Türkiye haritası vardır. Karşısında oturan Dr. Zeki’ye :
-Benim arkamdaki haritayı görüyor musun?
-Evet Paşam.
-O haritada Türkiye’nin üstüne abanmış bir blok var, Onu da görüyor musun?
-Evet, görüyorum Paşa Hazretleri.
-Hah. İşte o ağırlık benim omuzlarım üstündedir. Omuzlarım üstünde olduğu için, ben konuşamam!
Düşün bir kere.. Osmanlı İmparatorluğu ne oldu? Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ne oldu? Daha dün bunlar vardılar.. Dünyaya hükmediyorlardı! Avrupa’yı ürküten Almanya’dan bugün ne kaldı?.. Demek hiçbir şey sür-git değildir! Bugün ölümsüz gibi görünen nice güçlerden, ileride belki pek az birşey kalacaktır. Devletler ve Milletler, bu idrakin içine olmalıdırlar.
Bugün Sovyetler Rusya dostumuzdur, komşumuzdur, müttefikimizdir.. Devlet olarak bu dostluğa ihtiyacımız var ! Fakat yarın ne olacağını kimse kestiremez. Tıpkı Osmanlı İmparatorluğu gibi, tıpkı Avusturya-Macaristan İmparatorluğu gibi parçalanabilir ! Bugün elinde sımsıkı tuttuğu Milletler, avuçlarından sıyrılabilirler.. Dünya yeni bir dengeye ulaşabilir !
İşte o zaman Türkiye, ne yapacağını bilmelidir !
Bizim bu dostumuzun yönetiminde dili bir, inancı bir, özü bir kardeşlerimiz vardır. Onları arkalamaya hazır olmalıyız !
-“Hazır olmak” yalnız o günü susup beklemek değildir, “hazırlanmak lazımdır”. Milletler, buna nasıl hazırlanırlar? Manevi köprülerini sağlam tutarak! Dil bir köprüdür, inanç bir köprüdür, tarih bir köprüdür! Bugün biz , bu toplumlardan dil bakımından, gelenek, görenek, tarih bakımından ayrılmış, çok uzağa düşmüşüz! Bizim bulunduğumuz yer mi doğru, onlarınki mi? Bunun hesabını yapmakta fayda yoktur! Onların bize yaklaşmasını bekleyemeyiz; Bizim, onlara yaklaşmamız gerekli…
Tarih bağı kurmamız lazım.. Folklor bağı kurmamız lazım .. Dil bağı kurmamız lazım..
-Bunları kim yapacak?
-Elbette biz..
-Nasıl yapacağız.
-İşte görüyorsunuz , “Dil Encümenleri”, “Tarih Encümenleri” kuruluyor. Dilimizi, onun diline yaklaştırmaya, tarihimizi ortak payda haline getirmeye çalışıyoruz. Böylece, birbirimizi daha kolay anlar hale geleceğiz. Bir sevgi parlayacak aramızda, tıpkı bir vücut gibi, kaderde ve mutlulukta birbirimizi duyacağız ve arayacağız. Ortak bir dil amaçladığımız gibi, ortak bir tarih öğretimiz olması gerekli.. Ortak bir mazimiz var, bu maziyi, bilincimize taşımamız lazım. Bu sebeple okullarda okuttuğumuz tarihi Orta Asya’dan başlattık! Bizim çocuklarımız, orada yaşayanları bilmelidirler. Orada yaşayanlar da bizi bilmeli..
-İşte bunu sağlamak için de “Türkiyat Enstitüsü”nü kurduk. Kültürlerimizi, bütünleştirmeye çalışıyoruz! Ama bunlar, açıktan yapılmaz. Adı konarak yapılacak işlerden değildir. Yanlış anlaşılabildiği gibi, savaşlara da sebep olabilir. Bunlar, devletlerin ve milletlerin derin düşünceleridir.
İşitiyorum: Benim dil ve tarih ile uğraştığımı gören kısa düşünceli bazı vatandaşlarımız; “Paşanın işi yok! Dil ile Tarih ile uğraşmaya başladı” diyorlarmış. Yağma yok! Benim işim başımdan aşkın. Ben bugün çağdaş bir Türkiye kurmaya ne kadar çalışıyorsam, yarının Türkiye’sinin temellerini de atmaya o kadar dikkat ediyorum.
Bu yaptıklarımız, hiçbir millete düşmanlık değildir.
Barıştan yanayız, barıştan yana kalacağız!
Ama durmadan değişen dünyada, yarının muhtemel dengeleri için hazır olacağız.
Bunları sana, akıllı bir genç olduğun için söylüyorum. Açıktan söylemiyorum, kulağına söylüyorum.. Sen bil, gerekçesini kimseye söylemeden böyle davran, çevrenin de böyle davranması için gerekeni yap! İdealler konuşulmaz, yaşanır!
İşte senin sorunun karşılığını da böylece vermiş oldum!
Gece ilerlemişti. Atatürk arkadaşları ile birlikte, bulvara çıktığı zaman, taze bir sabah Ankara göklerinde ışımaya başlamıştı.

Kaynak: Atatürk’ün Avrasya Devleti/ İsmet Bozdağ