Son yıllarda “bayan” kelimesi etrafında dönen tartışmalar, dilimizdeki pek çok kavramın yanlış anlaşılması ve ideolojik düzlemde yorumlanmasının bir örneğidir.
Sıklıkla “bayan deme, kadın de” şeklindeki düzeltmelere şahit oluyoruz.
Oysa bu yaklaşım, hem dilsel kökeni göz ardı eden hem de kavramları tek boyutlu bir şekilde değerlendiren eksik bir bakış açısına işaret eder.
Öncelikle “bayan” kelimesinin etimolojisine bakalım.
“Bayan”, Eski Türkçede ve Moğolcada “soylu kadın, hanım, asil kadın” anlamında kullanılan bir kelimedir.
Türkçenin derinlikli geçmişinde, “bey” kelimesinin kadın karşılığı olarak yerleşmiş ve bir unvan gibi kullanılmıştır.
Nitekim “Bayan Han” ismi, Orta Asya tarihinde güçlü bir hükümdar kadını ifade eder.
Yani “bayan” kelimesi, zannedildiği gibi Cumhuriyet sonrası icat edilmiş uydurma bir kelime değil, kökleri yüzyıllar öncesine dayanan bir ifadedir.
Bugün “bayan” kelimesinin nezaketle, resmiyetle ya da toplumsal kurallar içinde kullanılan bir dil tercihi olduğunu görmek gerekir.
Otobüste yer verirken, bir kamu anonsunda, resmi yazışmalarda veya sosyal ilişkilerde kullanılan “bayan” kelimesi, konuşmacının kibarlık ve mesafe tercihini gösterir.
Bu anlamda “kadın” kelimesiyle eşit değerde fakat farklı bağlamda kullanılan bir ifadedir.
“Kadın” kelimesi daha doğrudan ve günlük bir nitelik taşırken, “bayan” kelimesi daha resmi veya kibar bir hitap biçimidir.
Ne yazık ki son yıllarda dilimizdeki bu zarif ayrım, ideolojik okumaların hedefi haline gelmiştir.
“Bayan demek kadını küçümsemektir” diyen bazı görüşler, kelimenin tarihi kökenini göz ardı etmekle kalmaz, aynı zamanda kelimeye yüklenen anlamları toplumsal bağlamından kopararak değerlendirme hatasına düşer.
Halbuki dil yaşayan bir varlıktır; kelimelerin anlamı kullanım alanlarına göre çeşitlenir.
“Bayan” kelimesi de tarihsel, kültürel ve sosyal bağlamlarıyla değerlendirilmelidir.
Bu tartışmada gözden kaçan bir diğer önemli nokta da şudur: “Kadın” kelimesi de zamanında “karı” kelimesinin ayıplanması sonucunda daha “edebi” kabul edilerek gündeme gelmiştir.
Bugün de “kadın” kelimesi bazı çevrelerde “sert” ya da “doğrudan” bulunup yerini “hanımefendi” ya da “bayan” gibi ifadelere bırakabiliyor.
Bu, dilin doğal evriminin bir parçasıdır ve buna tepki duymak değil, anlamaya çalışmak gerekir.
Nihayetinde “bayan” demek, ne küçültücüdür ne de aşağılayıcı.
Aksine, kökeninde asalet ve saygı taşıyan bir ifadedir.
Bu kelimeyi doğru bağlamda kullanan birini düzeltmek, dilin inceliğini anlamamak anlamına gelir.
Kibar olmakla küçümsemek arasındaki farkı kelimeler değil, niyet belirler.
Dildeki her tercih, bir bağlamın ürünüdür.
Ve bağlam göz ardı edildiğinde, anlam da çarpıtılmış olur.
Kelimelerle savaşmak yerine, onları yerli yerine oturtmak daha kalıcı bir dirilişin işaretidir.
Hikmet Kızıl

Hikaye bu ya …. Necla Süsal
Fil, kendisini ormanın en güçlü hayvanı ilan etmiş. Bütün düzeni değiştirmiş, yeniden kurmuş.
Aslan, kaplan, ayı, manda…
File karşı çıkan olmamış ormanda.
Fil, önce kendi yerini sağlamlaştırmış, “Herkes kendi arasında nasıl yaşarsa yaşasın, beni ilgilendirmez. Ama herkes benimle ilişkilerine dikkat etsin. Bütün kuralları ben koyacağım. Ormandakiler de ona uyma özgürlüğünü kullanacak” demiş.
Etkisini genişletmiş zamanla fil.
En güçlü o, tek yetkili o, gerisi sefil.
Artık sadece fille ilişkiler değil, bütün hayvanların kendi aralarındaki ilişkiler de filden ve çevresinden sorulur olmuş.
Öyle ki, ormandaki nüfus artışı bile filin işi olmuş. Tek tek doğum yapan hayvanlara kızmış, “Bakın bir seferde 4-5 yavru doğuranlar var. Ne bu tembelliğiniz. Benimle oyun oynamayı bırakın, gidin genlerinizle oynayın, daha çok yavru doğurun” diye çıkışmış.
Her şeyi sineye çekmiş ormandakiler.
“Yeter ki” demişler, “boşalmasın kiler”.
Filin “değişiyoruz, değişiyoruz” naralarıyla girmiş orman şekilden şekle.
İş o noktaya gelmiş ki, eşit sayılmış maymun eşekle. Zira fil, kimi kime uygun görürse ona göre şekillenirmiş ormanda yaşam.
Bir tek, “Ne güzel buyurdunuz”, “Biz de tam böyle yapacaktık”, “Bundan daha mükemmel olamazdı”, “Bu hızla bütün ormanları geçeriz” sözlerine izin veriliyormuş. Öteki bütün sözler “istikrar bozucu” bulunuyormuş.
Arada hakkını aramaya kalkan olursa hemen müdahale ediliyormuş. Üzerine, “geber gazı” sıkılıyormuş. Filin bir özelliği de kindar olmasıymış. Kendisine yapılan hiçbir şeyi unutmuyormuş. Aradan ne kadar zaman geçerse geçsin, intikamını alıyormuş.
Hortumuna geleni vuruyor, ayağına geleni eziyormuş. Hiç kimseyi dinlemiyormuş. Bir gün söylediği ertesi güne uymuyor, doğru budur diyeni duymuyormuş. Bundan karıncalar da payını almış, yuvaları filin ayaklarının altında kalmış. Tam o sırada bir karınca, fil hortumunu topraktan çıkarınca, girmiş hortumun içine.
Karınca az gitmiş uz gitmiş, kendisine hortumun içinde iyi bir yer etmiş.
Fil başlamış kaşınmaya. Hortumunun içi karıncalanıyor, nedenini anlayamayınca beyni de karıncalanıyormuş.

Kalınca bir ağacın yanında durmuş, hortumu gövdesine vurdukça vurmuş. Bir türlü karıncalanmayı gideremiyormuş.
Üstelik hortumu da fena halde acımaya başlamış.
Bir hamle daha ağacın gövdesine vurunca, ağaç devrilip üzerine düşmüş. Fil ilk kez bu kadar âciz duruma düşmüş.
Bereket demiş kimse yok etrafta, arada bir yanından geçtiği koca kayanın nerede olduğunu düşünmüş, hah şu tarafta.
Bu kez kayalara vurmuş hortumunu, arada geçen olursa duruyormuş, anlatamıyormuş durumunu.
Hortumu kayaya vurdukça kaşıntıları artmış, kaşıntıları arttıkça daha çok vurmak istemiş.
Derken iflas etmiş bedeni, anlayamadan nedenini, uzanıp kalmış fil…
İşte böyle efendim…
Fili yenmiş bir karınca.
Ateş bacayı sarınca, fil güya ulaşılmaz bir noktaya varınca, etrafındaki herkesi kırınca, kendisinden güçlü hiçbir hayvan olmadığını sanınca…
Sonunda olan olmuş, küçük bir karınca koca bir filden daha güçlü olmuş.
Böyledir hayat…
En güçlü olduğumuz an, aynı zamanda en zayıf olduğumuz andır.
Hiçbir güç mutlak değildir doğada.
Herkesi dize getirdiğini sanan.
Çöker bir gün diz üstü.
Koca bir fili durduran da.
Bir karıncadır altı üstü…
Necla süsal’dan