Son günlerin gündem konusu “Kürt Açılımı”. Hazır bir açılım söz konusu olmuşken de “Nereye kadar açılalım?” sorusuna verilecek yanıta ışık tutması için belli Kürt çevreleri “…Zaten Atatürk de Kurtuluş Savaşı esnasında ‘Kürtlere Özerklik’ sözünü vermişti, TBMM 10 Şubat 1922’de Kürtlere Özerklik tanıyan bir yasayı bile kabul etmişti… En azından oraya kadar açılalım…”demeye getiriyorlar.

Bu söylenenlerin birer söylenti olmaktan ileri gidebilir tarafı yoktur ve Gazi Mustafa Kemal, Kurtuluş Savaşı öncesinde, esnasında veya sonrasında, en kritik dönemlerde dahi Kürtlere böyle bir taviz vermemiştir. 1918-1924 arası tüm gelişmeler bunun somut kanıtıdır.

Gazi Mustafa Kemal’in Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşu öncesindeki evrelerde, “Kürtlere Özerklik” anlamına gelecek bir söylemde bulunduğu hatta bunun eyleme de dönüşerek TBMM’den “gizli” bir yasa geçmiş olduğu iddiası, özellikle son dönemlerde çok sık dile getirilmektedir. Konunun kanıtı olarak da Gazi’nin daha ziyade 16-17 Ocak 1923’te İzmit’te İstanbul basını ile yaptığı konuşma ve Ahmet Emin Yalman’ın sorularına verdiği yanıtlar gösterilmektedir. Buna bağımlı olarak da, “…Kurtuluş savaşı günlerinde Kürtlerin desteğini sağlayabilmek için bu sözleri verdi ama sonunda devleti kurunca, bu sözleri unuttu…” demeye getirmektedirler. İşin bu yanı pek fazla sesli ifade edilmese de söylenmek istenen budur ve bu söylenenler tarihî gerçeklerle örtüşmemektedir.

Hemen belirtelim ki iddia edildiği gibi 10 Şubat 1922 tarihinde bir Meclis Oturumu yoktur ki, o gün bir kanun geçmiş olsun. Bunun bir an için Meclis’te değil de, bir tasarı olarak “Vekiller Heyeti” (Bakanlar Kurulu) toplantısında hazırlanmış olduğunu farz edelim, o zaman da “…Kanun neden gizli çıkarıldı? Kimden çekiniliyordu? Kanun uygulanmak için yapılır, gizli kanun kimin ne işine yarar? Gizli olduğuna göre belli ki usulüne uygun olarak ilan edilmemiş. Bu takdirde o metin ‘kanun’ hükmünde olur mu?… ” gibi bir çok soruya yanıt bulmamız gerekecektir. Sonuç olarak böyle bir kanun yoktur.

Oysa İzmit’te söyledikleri son derecede açıktır ve şudur:

“Adım adım bütün memlekette ve geniş ölçüde doğrudan doğruya halk tabakalarının ilgili ve etkili olduğu “mahalli idareler” kurulması iç ve dış siyasetimizin gereklerindendir. Kürtlerin oturduğu bölgelerde ise, hem iç siyasetimiz ve hem de dış siyasetimiz açısından adım adım mahallî bir idare kurulmasını gerekli bulmaktayız…”. Söylediği budur.

Aslında Gazi İstanbul basınıyla bu görüşmeyi 16-17 Ocak 1923 tarihinde yaparken, 20 Ocak 1921 Anayasa’sı yürürlüktedir ve Gazi basın mensuplarına sadece bu Anayasa’nın ilgili maddelerinden söz etmektedir. Gerçekten de 10. Madde de “Türkiye coğrafî durum ve ekonomik ilişki bakımından illere, iller ilçelere bölünmüş olup, ilçeler de bucaklardan meydana gelmektedir. ” denilmektedir.

11. Madde ise , “İller, bölgesel işlerde tüzel kişiliğe ve özerkliğe sahiptir. İç ve dış siyaset, şeriata, adalete, askerliğe ait işler, milletlerarası ekonomik ilişkiler ve hükümetin genel vergileri ile, faydası birden çok ili kapsayan hususlar müstesna olmak üzere; BMM’ce konulacak kanunlar gereğince vakıflar, okullar, eğitim, sağlık, tarım, bayındırlık ve sosyal yardım işlerinin düzenlenmesi ve yönetilmesi İl Meclisleri’nin yetkileri içindedir.” demektedir.

Bu artık anayasal bir hükümdür. Örneğin Kürt kökenli yurttaşlarımızın çoğunlukta yaşadığı bir ilde, bu İl Genel Meclisleri’ne seçilecek üyeler çoğunlukla Kürt kökenli olacakları için, bu yöre halkı yukarıda belirtilen konularda özerk olarak alacağı kararlar ve yapacağı uygulamalarla kendi kendilerini yönetmiş olacaklardır. Gazi’nin söylediği budur ve sadece budur. Bundan bir “otonomi” anlamında özerklik sonucu çıkarmak en hafifinden “yanlış değerlendirme” olur.

Aksine, Ahmet Emin Yalman’a söylediği kelimesi kelimesine şudur:

“Anayasa gereğince zaten bir tür yerel özerklikler oluşacaktır. O halde hangi liva’nın halkı Kürt ise, onlar kendi kendilerini özerk olarak idare edeceklerdir demektir… Şimdi TBMM hem Kürtlerin hem de Türklerin yetki sahibi vekillerinden oluşmuştur ve bu iki unsur bütün çıkarlarını ve kaderlerini birleştirmişlerdir. Yani onlar bilirler ki, bu ortak bir şeydir. Ayrı bir sınır çizmeye kalkışmak doğru olamaz.”(Bak. Mustafa Kemal, Eskişehir-İzmit Konuşmaları,1923, Kaynak Yayınları, 1999, s.103).

Bu ifade ne demek? Net bir şekilde, “Otonomi olmaz!” demek.

Kaldı ki 1923 yılına gelinceye kadar çok kritik dönemlerden geçilirken bile Kürtlere böyle bir taviz verilmemiştir. Örneğin Milli Mücadele’ye karşı ilk isyan hareketi, Mustafa Kemal Paşa’nın tam da Samsun’a çıktığı günlerde, Midyat, Nusaybin, Ömerkan, Dirilömer çevresinde İngiliz güdümünde ve desteğinde bir Kürt Devleti kurmak için başlatılan Ali Batı Ayaklanması’dır. (11 Mayıs-18 Ağustos 1919). Bir taraftan ülke baştan aşağı işgal edilirken ortaya çıkan bu isyancılara en ufak bir taviz verilmemiş, anlaşma yoluna gidilmemiş, sonunda isyan bastırılmıştır.

Gene İngiltere ve Fransa’nın kışkırtmasıyla, Güneydoğu Anadolu’da bir Kürt Devleti kurmak üzere Siverek civarında ortaya çıkan Milli Aşiret Olayı aynı şekilde zor da olsa bastırılmış ama bir taviz noktasına gelinmemiştir. (1 Haziran-6 Eylül 1920). Diğer bir aşiret isyanı Cemil Çeto Olayı’dır. (20 Mayıs-7 Haziran 1920). Nihayet tam da 2. İnönü Savaşı sürerken, Sivas, Erzincan ve Tunceli bölgelerinde iki ay süreyle etkin olan Koçkiri Ayaklanması (6 Mart-17 Haziran 1921) bile sonucu değiştirmemiştir. Kaldı ki, bu isyanı çıkartanların amacı Zara, Divriği, Refahiye, Kuruçay ve Kemah havalisinde “özerk bir yönetim” kurmaktı. Durum son derecede kritikti. Yunan Ordusu 2. İnönü Savaşını kaybetmese, Ankara yolu açılmış ve her şey bitmiş olacaktı. O yüzden Çankaya Muhafız Birliği’nin 100 kişilik kuvveti dahi cepheye sürülmüştü. Buna rağmen Batı’da Yunan’la, Doğu’da Kürt Asileriyle mücadeleye girildi ama taviz verilmedi, böyle bir otonomi kabul edilmedi.

Erzurum Kongresi bittikten sonra 12 aşiret reisine yazdığı mektuplarla, onların desteğini isterken bile, karşılığında en ufak bir ima yollu dahi olsa Kürtlere yönelik bir taviz vermedi. (Bak. Orhan Çekiç, Samsun’dan Erzurum’a, Cumhuriyet Yayınları, İstanbul, 2007).

Bütün bunlara karşılık da, Kürt Sait İsyanı ve onu ileri yıllarda takip edecekler dahil hiçbir isyancıdan da, “…Bize Kurtuluş Savaşı esnasında yapacağımız hizmetler karşılığı “özerklik” sözü verilmişti. Sonra devlet kuruldu ama bu söz unutuldu. Bu nedenle silaha sarıldık, isyan ettik…” gibi bir savunma gelmedi. Bu kadar kritik dönemlerde bu tavizi vermeyen bir liderin, her zorluk aşıldıktan sonra 1923 yılında İzmit’te bir basın toplantısında böyle bir “otonomi”den bahsetmiş olabilmesi bütün bu açıklanan gerekçeler nedeniyle olanak dışıdır. Çünkü o liderin tek bir hedefi vardır:

Tam bağımsız, egemen, çağdaş, laik, sosyal bir hukuk devleti niteliğinde, bir ulus-devlet kurmak.

Yaptığı da budur ve O’nu bu çizginin dışında gösterecek her çaba, sonuçsuz kalmaya mahkûmdur.

Dr. ORHAN ÇEKİÇ
25 Haziran 2013

Türk Kelebek

Cemil.

Polisti.

İstanbul işgal edilmişti, Damat Ferit hükümeti Türk polisini işgal kuvvetlerinin emrine vermişti, Gülhane Parkı’nda kahırla devriye geziyordu.

Fransız üniformalı üç Senegal askerinin bir Türk kadınına sarkıntılık ettiğini gördü, güpegündüz, alenen, kadının orasına burasına el uzatıyorlardı, kurtulmaya çabalayan kadın çığlık çığlığa yardım istiyordu, hiç tereddüt etmeden müdahale etti ama, işgal askerleri tüfeklerine davrandı, e başka çare yoktu, çekti belindeki tabancayı, trak trak trak, üçünü de vurdu, biri öldü, ikisi ağır yaralıydı. Cemil kaçmadı. Teslim oldu.

Üniformasıyla tutukladılar.

Fransız işgal kuvvetlerinin Kumkapı’daki hapishanesine tıktılar.

1919 itibarıyla İstanbul’u tam ortadan paylaşmışlardı, Avrupa yakasına Fransız askerleri, Anadolu yakasına İngiliz askerleri hakimdi, penceresinden İstanbul Boğazı’na her baktığında İngiliz zırhlılarının top namlusunu gören padişahımız efendimiz zat-ı şahane hazretleri, Dolmabahçe Sarayı’nın bombalanmasından korkup, Yıldız Sarayı’na taşınmıştı, İkinci Mehmet’in fethettiği İstanbul’da Altıncı Mehmet’in zavallılığı bu seviyedeydi, topraklarımızdan çoook önce bunların ruhu teslim olmuştu.

Cemil’i altı ay Kumkapı’daki Fransız hapishanesinde tuttular, 1920 yılının hemen başında işgal kuvvetleri mahkemesine çıkardılar, güya yargıladılar, müebbet kürek cezasına çarptırdılar, ayaklarına pranga vurup, gemiye bindirdiler, uzuuun bir yolculukla, taa Güney Amerika’ya, “şeytan adası” olarak bilinen Fransız Guyanası’na gönderdiler.

Firar edilmesi imkansız bir hapishaneydi.

Yeryüzü cehennemiydi.

Cemil’e bir kimlik numarası verdiler, 45090, mahkum kıyafetine işlemişlerdi, o günden itibaren sadece o numaradan ibaretti, ismiyle değil bu numarayla hitap ediyorlardı, Cemil artık ismi-milleti-dini meçhul bir insandı.

★

Cemil tee on bin kilometre uzaktaki “şeytan adası”na gönderilirken, İngiliz istihbaratının İstanbul’da işbirlikçi Türkler ve yerli Rumlardan oluşturduğu casusluk ağı vardı, kod adı Kara Jumbo’ydu, yüzbaşı John Bennett yönetiyordu, mükemmel seviyede Türkçe konuşuyordu. Kuran tefsiri yapabilecek kadar Arapçaya hakimdi, Türk-İslam örfünü adetlerini çok iyi biliyordu, örtülü görevlerde Müslüman gibi görünmek için sünnet bile olmuştu, Kroker Oteli’ni karargah olarak kullanıyordu, Pera Palas’ın yakınındaydı, bodrum katı işkence merkeziydi.

İstanbul’daki üst düzey İngiliz casusları ise, albay Nelson tarafından yönetiliyordu, Ramiz bey takma adıyla tanınıyordu, Şişli’de bir apartmanı karargah olarak kullanıyordu, o da tıpkı yüzbaşı Bennett gibi pürüzsüz Türkçe konuşuyordu, suikast, sabotaj, Anadolu’da ayaklanma örgütlemek, albay Nelson’ın işiydi.

Esir şehir İstanbul’un sokaklarında, İngiliz, Fransız, İtalyan, Amerikalı, Yunan, Cezayirli, Senegalli, Faslı, Hintli, hatta Japon askerleri devriye geziyordu, canları kimi isterse, onu tutukluyorlardı, canları kimi isterse, onu kurşuna diziyorlardı.

İstanbul’un fethi mesela, İstanbul’u fethettiğimizden beri, 1453’ten beri ilk kez kutlanmıyordu, işgal kuvvetleri komutanlığı tarafından yasaklanmıştı.

Fener Rum Patrikhanesi’nin kapısına çift başlı kartal armalı Bizans bayrağı çekilmişti, patrik efendi Bizans bayrağı taşıyan otomobille dolaşıyordu.

Ramazan ayında, İngiliz topçusunun iftar topuyla oruç açılıyordu!

★

Şeytan adası’na götürülen polis Cemil çoktaaan unutulmuştu, başlarda kaçmaya teşebbüs etmişti ama, nafile olduğunu kavramıştı, artık kendisi de kabullenmişti, ömrünün sonuna kadar orada çürüyecekti.

Cemil bile kendisinden umudu kesmişti ama, bir kişi hariç… Mustafa Kemal asla unutmadı! Namuslu vatan evladı Cemil’in peşini asla bırakmadı.

★

Kurtuluş Savaşı’nı kazandık, Türkiye Cumhuriyeti’ni bütün kurumlarıyla tesis ettik, Fransa’nın Ankara büyükelçisi Çankaya Köşkü’ne çağrıldı, Mustafa Kemal bizzat talep etti, “savaş şartlarının kaotik ortamı gerilerde kaldı, adil yargılanmayan ve bunca yıldır haksızlığa uğrayan Türk polisi Cemil’i memleketine iade edin” dedi. Dışişleri bakanımız Tevfik Rüştü Aras’ı da meselenin takibiyle görevlendirdi.

Gülhane’de yaşanan hadisenin üzerinden 10 çileli yıl geçmişti.

Israrlı diplomatik yazışmalar nihayet netice verdi.

Cemil serbest bırakıldı.

1929 yılında yurda döndü.

★

Galata rıhtımında ulusal kahraman olarak karşılandı.

Tutuklandığında 20 yaşındaydı, 30 yaşında dönmüştü.

Giderken tek kelime Fransızca bilmiyordu, döndüğünde neredeyse Türkçe’yi unutmuştu, Fransızca’yı daha akıcı konuşuyordu.

★

“Ömrümün en güzel yılları oralarda heba oldu, bundan böyle hayatımı yaşayacağım” demedi. Ne yaptı biliyor musunuz… Mesleğine geri döndü. Pangaltı karakolunda görevlendirildi.

★

Cemil’in serbest bırakılmasından iki yıl sonra, 1931 yılında, Fransız yazar Henri Charriere cinayetten tutuklandı, aslında o tarihte henüz yazar değildi, bir suç örgütünün mensubuydu, Paris’te birini öldürdü, yakalandı, ömür boyu kürek cezasına çarptırıldı, tıpkı Cemil gibi şeytan adası’na gönderildi, 13 yıl boyunca firar etmeye çalıştı, neticede Hindistan cevizlerinden sal yaparak özgürlüğüne kavuşmayı başardı.

Fransa’ya dönmedi, Venezuela vatandaşı oldu.

Kendi hikayesini “Kelebek” adıyla roman haline getirdi, 1968 yılında yayınlandı.

Bu roman, 1973 yılında Hollywood’da filme çekildi, başrollerinde Steve McQueen ve Dustin Hoffman oynadı, Türkiye dahil gösterime girdiği her ülkede gişe rekorları kırdı, eminim izlemişsinizdir, dünyanın en etkileyici filmlerinden biri oldu, hafızalara mıh gibi çakıldı.

Fransız Kelebek’in hikayesini bu çarpıcı film sayesinde bütün dünya ezbere öğrendi ama, şeytan adası’na gönderilen ve Mustafa Kemal sayesinde özgürlüğüne kavuşan Türk polisi Cemil’in hikayesi, yani, Türk Kelebek’in hikayesi, maalesef, milli mücadele tarihimizin tozlu rafları arasında kaldı.

★

(Cemil, Pangaltı Karakolu’ndan sonra istihbarat şubede görev yaptı, artık Fransızca bildiği için, İslahiye gümrük müdürlüğüne pasaport memuru olarak tayin edildi, evlendi, iki çocuğu oldu, soyadı kanunu çıkınca “Eryürek” soyadını aldı, hayat normal devam ediyor gibi görünüyordu ama, öyle değildi, 10 yıl boyunca şeytan adası’nda yaşadıkları psikolojini allak bullak etmişti, halüsinasyonlar yakasını bırakmıyordu, İstanbul’a gönderildi, Bakırköy ruh ve sinir hastalıkları hastanesinde iki yıl boyunca tedavi gördü, 1944 yılında, 44 yaşındayken kalp krizinden vefat etti.)

★

“Polis” kavramı, Atatürk’ün devletin varlığı açısından “hayati önemde” gördüğü bir konuydu.

Çünkü, Cumhuriyet ilan edildiğinde polis teşkilatı son derece ilkel bir yapıydı, tek tük hariç okuma yazma bilen bile yoktu, kadro cahildi.

Mustafa Kemal “kanun adamları”nı çağdaş seviyeye çıkarmaya kararlıydı, eğitimli, liyakat sahibi polisler istiyordu. Çankaya Köşkü’nde polis odaklı toplantılar düzenliyordu, bilim insanlarından hukukçulardan teşkilatın geleceğine dair öneriler topluyordu.

Gel gör ki, en başta içişleri bakanı, bütün hükümet mensupları ekonomik gerekçelerle itiraz ediyordu, içişleri bakanlığı bütçesinin “fakir” olduğunu belirtiyorlardı, teşkilatın modernize edilmesini ve polis okulları açılmasını öncelikli görmüyorlardı.

O gün itibarıyla, polis olabilmek için okuryazar olmak, askerliğini yapmış olmak, fiziksel engeli bulunmamak, yeterli kriterdi. Polis olmak isteyenler Ankara’nın İtfaiye Meydanı’ndaki kahvelerde oturur beklerdi, içişleri bakanlığı yeni polis kadrosu açtığında, adaylar bu kahvelerden göz kararıyla seçilirdi. Yöntem buydu.

İşte yine böyle bir Çankaya Köşkü toplantısında, Mustafa Kemal yaverini çağırdı, “İtfaiye Meydanı’ndan polis olabilecek birini al getir” dedi. Getirdiler. Fikri adında bir delikanlıydı, Harputlu’ydu. Mustafa Kemal yine yaverine seslendi, “Fikri’ye tüfek verin” dedi. Verdiler. “Doldur” dedi. Doldurdu. “Tavana ateş et” dedi. Fikri hiç tereddüt etmeden tüfeği doğrulttu, tavana peşpeşe sıktı.

Mustafa Kemal tamam manasında başını salladı, “çıkabilirsin” dedi.

Fikri gitti.

Fikri salondan çıktıktan sonra, Mustafa Kemal yakın korumalığını yapan polis memuru Ragıp’ı çağırdı, milli mücadeleden beri yanındaydı, karakterini çok beğenirdi. “Ragıp’a tüfek verin” dedi. Verdiler. “Doldur” dedi. Doldurdu. “Tavana ateş et” dedi. Ragıp o her zamanki saygılı ses tonuyla “emriniz başım üstüne Paşam ama, sebebini öğrenebilir miyim?” diye sordu.

Mustafa Kemal gülümsedi, “çıkabilirsin Ragıp” dedi.

Ragıp gitti.

Mustafa Kemal, az önce kendisine itiraz eden içişleri bakanı Şükrü Kaya’ya döndü…

• Harputlu Fikri’ye seni vurmasını söyleseydim, vurur muydu?
• Vururdu.
• Ragıp’a söyleseydim?
• Vurmazdı Paşam.

Mustafa Kemal açısından toplantı bitmişti, tarihi talimatını verdi… “İşte bu sebeple, hemen kolları sıva, Polis Enstitüsü’nü aç, bu müesseseye Türkiye’nin en değerli hocalarını temin et” dedi.

“Polis, asker kadar disiplinli, hukukçu kadar hukuk adamı, anne kadar şefkatli olmalıdır” dedi.

“Herkesin polisi kendi vicdanıdır, polis ise vicdanı olmayanların karşısında olmalıdır, vazifesini serbestçe yapmalıdır” dedi.

★

Atatürk’e göre polis, kanunsuz emir verirse, Atatürk’ü bile dinlememeliydi.

★

Atatürk’e göre polis, devleti yönetenlerle hukuk arasında kalırsa, mutlaka hukuk’tan yana olmalıydı.

★

E şimdi bakıyoruz…

★

Emniyet genel müdürlüğü, Büyük Taarruz’un yıldönümü vesilesiyle güya kutlama mesajı yayınladı, mesajda tek kelime Atatürk olmadığı gibi, kullanılan görselde de Atatürk yoktu!

Halbuki… Kullandıkları kolajın orijinali Anıtkabir’de sergileniyor, kolajın orijinalinde Atatürk var ama, bu tuhaf zihniyet tarafından resmen sansürlenmişti, silinmişti.

Sosyal medyada ortalık ayağı kalkınca, tepkiler üzerine apar topar geri adım attılar, sanki sehven yapılmış gibi, özür bile dilemeden, lütfettiler, Atatürk’ün yer aldığı yeni bir paylaşım yaptılar.

★

Hepimiz bu ülkenin evladıyız, farklı farklı partilerden onlarca farklı iktidar gördük, kutuplaştırmanın böylesini, polisimize bunu yapanı ilk defa görüyoruz.

★

Hiç kimseden utanmasa bile… Terkedildiği meçhulden Atatürk tarafından çekip çıkarılan Türk Kelebek’in aziz hatırasından, Cemil’in yüreğinden utanır insan.

Yılmaz Özdil